عراقچی: نه فراموش میکنیم و نه میبخشیم

به گزارش روایت فردا مراسم «محرم و عاشورا در آینه اسناد وزارت امور خارجه» روز یکشنبه، ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ با حضور سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه برگزار شد.

سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه طی سخنرانی در این مراسم، گفت: امروز در افتتاح رویدادی گرد هم آمده‌ایم که موضوع آن، تنها نمایش مجموعه‌ای از اسناد اداری و مکاتبات تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه زنده یک ملت است: حافظه‌ای که با نام امام حسین (ع)، واقعه کربلا، فرهنگ عاشورا و آیین‌های محرم پیوند خورده است. قیام حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در تاریخ بشر، فراتر از یک واقعه‌ی تاریخی و یا مذهبی، یک مکتب زندگی و منشوری بی زوال در باب اصالت عدالت و حق طلبی و سند بنیادین مقاومت در برابر ظالم و انحراف و فساد، و دفاع از حریمِ کرامت انسان است. این قیام، زبان جهانی عدالت است و ملت ایران در سده‌های متمادی، این مکتب رهایی بخش را به عنوان محور زیست مومنانه در ساحت های مختلف حیات شخصی، اجتماعی و ملی، و به عنوان زبان بلیغ حق طلبی و سلطه ستیزی خود در عرصه بین المللی برگزیده است.

وی با بیان اینکه رویداد اسنادی امروز فرصتی است مغتنم برای گشت و گذار در حافظه جمعی ایرانیان و بازخوانی پیوندهای دیرینه این سرزمین با جهان از پنجره محرم و عاشورا و آیین‎های مرتبط هر سند، گواه یک تعامل و هر ورق روایتگر تلاشی است از پیوند دیرینه ایرانیان با این قیام، اظهار کرد: بررسی صدها سند منتشر نشده که برخی از آنها امروز برای اولین بار به نمایش گذاشته شده‌اند، ما را با حقیقتی بنیادین روبه‌رو می‌کند: اینکه صیانت از مقدسات و ترویج فرهنگ عاشورا، همواره بخشی از تعهد ملی و هویت دیپلماتیک ایرانیان در تعامل با جهان، حتی به رغم مذهب گریزی و دین ستیزی برخی حکام به ویژه دردوران سیاه حکومت دست نشانده پهلوی بوده است.

وی اضافه کرد: از گزارش‌های برگزاری مراسم عاشورا در پترزبورگ، استانبول، قفقاز و شهرهای هند، تا تشکیل تکیه‌های مشترک در بادکوبه و مکتب شرافت در بغداد، همگی گواه این است که ایران یک مرکز ثقل تمدنی، برای ترویج ارزش‌های انسانی و معنوی مبتنی بر این میراث همواره زنده عاشورایی بوده است. در لایه‌های عمیق‌تر این مستندات، تجلی «عزت‎طلبی تمدنی» ایران در تقابل با نظام سلطه و قدرت‌های استعماری به چشم می‌خورد. دیپلماسی ایران در این اسناد، یک دیپلماسی فرصت طلبانه خشک و متصلب نیست، بلکه یک «دیپلماسی انسان محور» است که از هر فرصتی برای تعالی ارزشهای بشری استفاده می کند. به عبارت دیگر این اسناد، تاریخ را از سطح تصمیم‌های رسمی به سطح تجربه انسانی نزدیک می‌کنند. در این مجموعه ها، محرم و عاشورا صرفاً به عنوان یک مناسک مذهبی ثبت نشده‌اند. آنچه در اسناد دیده می‌شود، حضور عاشورا در عرصه‌های گوناگون زندگی اجتماعی و روابط میان ملت‌هاست: از تأمین امنیت زائران و حل مشکلات اقامت و رفت‌وآمد آنان، تا پیگیری امور بهداشتی، درمانی و حتی بازگشت زائران بی‌بضاعت؛ از حمایت از برگزاری مجالس سوگواری ایرانیان مقیم خارج، تا تلاش برای رفع محدودیت‌های مربوط به زبان فارسی و آیین‌های مذهبی؛ از تعمیر گنبدها و صحن‌ها و سقاخانه‌ها، تا اهدای فرش، چهل‌چراغ و آثار هنری به عتبات عالیات.

عراقچی تصریح کرد: این اسناد به خوبی نشان می‌دهند که فرهنگ عاشورا در یک بستر اجتماعی شکل گرفته و همواره محل گفت‌وگو میان سنت‌های مردمی، دیدگاه‌های فقهی، اقتضائات اجتماعی و مسئولیت‌های عمومی بوده است. مطالعه این اسناد، به جای ارائه تصویری ساده و یک‌دست، چندلایگی و پویایی این فرهنگ را آشکار می‌کند. از این منظر، عاشورا هم میراث ایمان است، هم میراث اخلاق؛ هم یادآور مظلومیت است، هم دعوت به مسئولیت؛ هم سوگ است، هم آگاهی. پیام امام حسین علیه‌السلام در کربلا، در مرزهای جغرافیایی محدود نمی‌شود. این پیام، زبان کرامت انسان، مقابله با تحقیر، نفی بی‌تفاوتی و ایستادگی در برابر ظلم است. به همین دلیل، فرهنگ عاشورا توانسته است در میان ملت‌ها و فرهنگ‌های مختلف، زمینه گفت‌وگو و همدلی ایجاد کند. بررسی دقیق مجموعه این «سندها»، «تصویرها» و «آیین ها»، نشان می‌دهد که عاشورا به معنای واقعی کلمه از یک رخداد تاریخی عبور کرده و به یک «پدیده تمدنی» غنی از مفاهیم والا تبدیل شده است. عاشوراپیوند دیروز با امروز و چراغ راهنمای همیشگی این ملت در چالش‌های فراوان گذشته، حال و آینده است.

وی در بخشی دیگر تاکید کرد: امسال محرم و عاشورای ایران رنگ و بوی دیگری دارد. کشور تاریخی ایران مورد هجوم ناجوانمردانه و ظالمانه دو رژیم گردنکش، قانون‌‌گریز و حق‌ستیز آمریکایی و اسرائیلی قرار گرفت و شهدای فراوانی را تقدیم راه آزادی و سربلندی کشور و استواری کلمه ‌الله نمود. ملت حسینی ایران به چشم خود ریختن خون سیدالشهدای انقلاب اسلامی و فرزندان پاکش از مدرسه شجره طیبه میناب تا ناو دنا تا فرزندان لامردی و سربازان غیور ایران را دید، اما مردانه و جانانه پای عزت و استقلالش ایستاد تا نشان دهد پیام عاشورا را با تک‌تک سلول‌های خود زیسته است. 

عراقچی اضافه کرد: در طول تاریخ، بسیاری از ملل با لحظاتی خطیر روبرو شده، در دوراهی‌های سرنوشت‌ساز قرار گرفته و شخصیتشان در بوته آزمایش و قضاوت قرار داده شده است. از فقر و محاصره تا جنگ تحمیلی و تجاوز. در آن لحظات تعیین‌کننده، ملل تحت ظلم مجبور بوده‌اند به سؤالی بنیادین پاسخ دهند: آیا تسلیم شوند و زیر یوغ ظلم زندگی ‌کنند و یا برای ارزش‌ها و آرمان‌های خود تا پای جان بایستند؟ 

وی اظهار کرد: میهن‌پرستی واقعی، وفاداری کورکورانه به سرزمین نیست؛ بلکه وفاداری به ارزش‌هایی است که به آن سرزمین معنا می‌دهند - آزادی، عدالت، کرامت انسانی و اطمینان از اینکه نسل‌های آینده بتوانند مستقل در پهنه جغرافیایی خود زندگی کرد و بر سرنوشت خود مسلط باشند. موارد متعدد تاریخی از جمله عاشورا به ما یادآوری می‌کند که شجاعت، نه با فتح، بلکه با آمادگی برای فداکاری و جانفشانی نهایی برای آرمان سنجیده می‌شود. قهرمانانی که مثال اعلای نسل‌ها شده‌اند، کسانی نبودند که به دنبال سلطه و استیلا بوده‌اند. بلکه برعکس کسانی بوده‌اند که در دفاع از مردم و اصول خود، و این باور که حق باید بر قدرت غلبه کند، محکم ایستادند.

وزیر امور خارجه با بیان اینکه چنین است که سید و سالار همه ما حضرت امام حسین (ع) این میراث را برای همه پیروانش باقی گذاشت که مرگ با عزت بر زندگی با ذلت شرف دارد و این منطق همیشگی مقاومت است، تاکید کرد: اوست که به ما آموخت آزادی مستلزم فداکاری است و آمادگی برای فداکاری نهایی از جمله مهمترین عوامل رستگاری و پیروزی یک ملت در مقابل ددمنشان و زورگویان تاریخ است. تاریخ بارها و بارها نشان داده است که وقتی ملت‌ها فداکاری، استقامت و تلاش برای حفظ استقلال خود را کنار می‌گذارند، چیزی بیش از سرزمین خود را از دست می‌دهند. آنها در معرض خطر از دست دادن هویت جمعی، اراده ملی و توانایی شکل‌دهی به آینده خود قرار می‌گیرند. بازیابی عزت، زمانی که تسلیم می‌شوند، اگر نه غیر ممکن، بلکه بسیار دشوار است. با همین درک و فهم اعتقادی و البته راهبردی است که ایران بر عهد مقاومت خود به رغم همه فشارها پابرجا ایستاده و ان‎شاءالله خواهد ایستاد.

وی اظهار کرد: ایران امروز، ایران ایستاده در مقابل طوفان نامردمی و ظلم است. ما بر عهدی که با سیدالشهدای زمان قائد عظیم الشأن حضرت آیت‌الله العظمی شهید سید علی حسینی خامنه‌ای بسته‌ایم، ‌ایستاده‌ایم و اجازه نخواهیم داد که این خون‌های به ناحق ریخته شده فراموش شده و یا نادیده گرفته شوند. نه فراموش می‌کنیم و نه می‌بخشیم. این خون‎ها خواهند جوشید و درخت عدالت‌خواهی و عدالت‌طلبی را هر روز تنومندتر خواهند کرد. 

وزیر امور خارجه با بیان اینکه بیش از ۱۴۰۰ سال است  که نهضت خون‌خواهی امام حسین (ع) فراتر از یک واکنش صرف عاطفی، به یک حرکت اجتماعی و یک جنبش سیاسی تبدیل شده است، به یک دریای خروشان که هرگز از جوش و خروش نمی‌افتد و ندای حق‌طلبی و عدالت‌جویی کربلا و ظلم‌ستیزی عاشورا را به اقصی نقاط جهان می‌برد، اضافه کرد: آنجا که حسین فریاد کشید مثلی لایبایع مثل یزید، نهضتی را بنیان نهاد که بیش از ۱۴ قرن بعد در کلام حسین زمانه جوشید و یک بار دیگر خون را بر شمشیر پیروز کرد. این چنین نگاه و رهیافتی به نهضت‌سازی از خون‌خواهی است که عاشورا را به یک مکتب انسان‌ساز و تعالی‌بخش و یک تعهد دائمی مبارزه با ریشه‌ها، علت‌ها و زمینه‌های سلطه‌طلبی و ظلم تبدیل کرده است.  

عراقچی همچنین گفت: از همه پژوهشگران، کارشناسان وزارت امور خارجه، سندپژوهان و کلیه همکارانی که در گردآوری و برپایی این نمایشگاه مشارکت کرده‌اند، قدردانی می‌کنم. با گرامی‌داشت یاد و نام حضرت اباعبدالله الحسین علیه‌السلام و شهدای کربلا، و یاد و نام سید شهدای انقلاب اسلامی و شهدای دو جنگ اخیر، نمایشگاه را افتتاح می‌کنم. اطمینان دارم نمایشگاه و نشست تخصصی محرم و عاشورا در اسناد وزارت امور خارجه، روزنه‌ای را برای شناخت بیشتر و عمیق تر پیوند ایرانیان با قیام عاشورا گشوده و گوشه‎ای از تلاش آنها در پاسداشت ارزش‌های اسلامی و‌کرامت انسانی را بازگو‌ خواهد کرد.

سعید خطیب‌زاده، رئیس مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه گفت: امروز روزی خاص برای مرکز مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه است؛ چراکه در این رویداد، گذشته و امروز را از منظر یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت ایرانی، یعنی محرم و عاشورا، به یکدیگر پیوند می‌زنیم.

خطیب‌زاده اضافه کرد: در آرشیو تخصصی وزارت امور خارجه، بیش از ۵۰ میلیون سند در حوزه روابط خارجی نگهداری می‌شود و در میان این گنجینه تاریخی، اسناد ارزشمندی درباره محرم و عاشورا وجود دارد. تلاش ما بر آن است که با بازخوانی این اسناد، برای نخستین‌بار پس از انقلاب اسلامی، بخشی از این میراث تاریخی را در معرض دید عموم قرار دهیم و از این طریق، گذشته را به امروز و آینده پیوند بزنیم.

وی با بیان اینکه محرم و عاشورا تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه بخشی مهم از هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی ایرانیان و نمادی از مقاومت، عزت و ایستادگی است، اظهار کرد: روزهایی که بر ملت ایران تحمیل شد، این روحیه را به یک خشم ملی، میهنی و انقلابی تبدیل کرد؛ خشم و عزتی که ریشه در تمدنی چند هزارساله دارد و ان‌شاءالله برای هزاران سال دیگر نیز زنده خواهد ماند. این رویداد فرصتی است برای بررسی دیپلماسی عاشورایی و بازتاب مفاهیم محرم و عاشورا در اسناد وزارت امور خارجه و برای آنکه نشان دهیم چگونه این میراث فرهنگی و معنوی، در تاریخ روابط خارجی ایران نیز بازتاب یافته است.

خطیب‌زاده در بخشی دیگر، گفت: در پایان، یاد و خاطره استاد و بنیان‌گذار مرکز اسناد وزارت امور خارجه، شهید دکتر سید کمال خرازی، را گرامی می‌دارم؛ شخصیتی که نقش مهمی در شکل‌گیری و توسعه این مرکز داشت. ان‌شاءالله با تدبیر وزیر امور خارجه، موزه اسناد و آثار مرتبط با ایشان نیز به‌زودی به‌طور رسمی آغاز به کار خواهد کرد. این رویداد، تلاشی است برای حفظ میراث تاریخی، بازخوانی اسناد و پیوند هویت عاشورایی ایران با دیپلماسی و تاریخ روابط خارجی کشور.

در ادامه غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران نیز طی سخنانی گفت: بررسی اسناد و منابع تاریخی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ چراکه اسناد، برخلاف بسیاری از روایت‌های مکتوب، اطلاعاتی دقیق و مستند درباره زمان، موضوع و زمینه وقوع رویدادها در اختیار ما قرار می‌دهند.

امیرخانی اظهار کرد: گاهی در فرآیند تولید کتاب و سایر آثار مکتوب، اطلاعاتی به‌صورت ناخواسته دچار تغییر یا خطا می‌شود؛ اما سند تاریخی، به دلیل ارتباط مستقیم با یک رویداد و برخورداری از تاریخ و زمینه مشخص، می‌تواند منبعی قابل اتکا برای شناخت دقیق‌تر گذشته باشد.

به گفته وی، اسناد مرتبط با قیام عاشورا و بازتاب آن در نقاط مختلف جهان از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. آنچه در این اسناد بیش از هر چیز قابل توجه است، ابعاد فراملی و جهانی پیام عاشورا است؛ پیامی که تنها به مسلمانان محدود نمی‌شود و برای همه آزادگان و عدالت‌خواهان جهان معنا و اهمیت دارد.

وی با اشاره به اینکه عاشورا پیام آزادی، عدالت، وحدت، برادری و ایستادگی در برابر ظلم است، اضافه کرد: این پیام در سرزمین‌های مختلف اسلامی و حتی فراتر از جهان اسلام بازتاب یافته و حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در میان ملت‌ها و پیروان مذاهب و ادیان مختلف، جایگاهی کم‌نظیر دارد.

رئیس سازمان اسناد، بیان کرد: در جهان اسلام، مسلمانان شیعه و اهل سنت و حتی پیروان دیگر مذاهب، ارادت ویژه‌ای به خاندان اهل‌بیت(ع) دارند. نمونه‌های فراوانی از این ارادت را می‌توان در کشورهای مختلف مشاهده کرد؛ از جمله در مصر، که با وجود پیشینه تاریخی و جایگاه ویژه خود در جهان عرب، محبت و احترام به اهل‌بیت(ع) در میان مردم این کشور جایگاه ویژه‌ای دارد.

وی تاکید کرد: پیام عاشورا می‌تواند زمینه‌ساز اتحاد و همبستگی بیشتر مسلمانان باشد. از همین رو، هر آنچه موجب تفرقه و اختلاف میان مسلمانان شود، با روح و پیام عاشورا سازگار نیست و باید از آن پرهیز کرد.

امیرخانی، با بیان اینکه جایگاه حضرت اباعبدالله الحسین(ع) تنها محدود به کشورهای اسلامی و منطقه خاورمیانه نیست؛ بلکه ایشان در سراسر جهان مورد توجه و احترام آزادگان، عدالت‌خواهان و انسان‌های حقیقت‌جو قرار دارند، افزود: این جایگاه کم‌نظیر، نشان‌دهنده ظرفیت جهانی پیام عاشورا است.

همچنین علی اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی و وزیر اسبق خارجه در سخنانی گفت: عاشورا را نباید صرفاً یک واقعه تاریخی یا یک آیین سوگواری دانست؛ عاشورا بخشی از هویت معنوی و تمدنی ایرانیان است. پیوستگی معنوی ایرانیان با اهل‌بیت(ع) و نقش آنان در پاسداشت و گسترش فرهنگ عاشورا، امری تصادفی نیست و ریشه‌های آن به نخستین قرون پس از ظهور اسلام بازمی‌گردد. هیچ ملتی به اندازه ایرانیان در پاسداشت، گسترش و ماندگاری فرهنگ عاشورا نقش نداشته است. این نقش تنها در اشک و عزاداری خلاصه نمی‌شود؛ ایرانیان در طول قرن‌ها، عاشورا را در ادبیات، شعر، هنر، معماری، تعزیه، فلسفه و اندیشه بازتاب داده و آن را به بخش مهمی از فرهنگ و تمدن خود تبدیل کرده‌اند.

صالحی اضافه کرد: این پیوند نیز صرفاً محصول دوره صفویه نیست؛ بلکه ریشه‌هایی عمیق‌تر دارد. حضور ایرانیان و ایرانی‌تباران در میان پیروان و یاران اهل‌بیت(ع)، حضور امام رضا(ع) در ایران، تبدیل خراسان به یکی از مراکز مهم محبت اهل‌بیت(ع)، مهاجرت فرزندان ائمه(ع) به شهرهایی همچون قم، ری، کاشان، شیراز، قزوین و طبرستان و همچنین شکل‌گیری سنت وقف، تکایا و حسینیه‌ها، همگی در شکل‌گیری و تداوم این فرهنگ نقش داشته‌اند. از حضور ایرانیان در کنار ائمه(ع) و علویان طبرستان گرفته تا حکومت آل‌بویه، می‌توان خط سیر تاریخی مهمی از پیوند ایرانیان با تشیع و فرهنگ اهل‌بیت(ع) مشاهده کرد.

وی تصریح کرد: پاسداشت عاشورا یکی از ارکان و سرمایه‌های تمدنی ایران است. عاشورا هویت ملی ما را که بر پی‌جویی حق و عدالت استوار است، شکل داده است. ایرانیان از دیرباز با مفاهیم توحید، حکمت و عدالت آشنا بوده‌اند و همین زمینه فرهنگی، پذیرش و گسترش پیام عاشورا را در ایران تسهیل کرده است. در کتاب «مخزن‌البکاء» اثر ملا محمدصالح برغانی نیز بر این نکته تأکید شده که گریه بر امام حسین(ع) صرفاً اظهار اندوه نیست، بلکه نوعی تجدید میثاق با راه حق و حقیقت است. مجلس عزاداری نیز می‌تواند مدرسه‌ای برای تربیت انسان مؤمن، اصلاح اخلاق فردی و اجتماعی و تداوم آرمان عدالت باشد.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی و وزیر اسبق خارجه، اظهار کرد: چنان‌که شهید مطهری فرمودند: «اگر عاشورا زنده بماند، اسلام زنده می‌ماند.» از این منظر، تا زمانی که عاشورا زنده و پویاست، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های هویت و حیات فرهنگی ایران نیز زنده خواهد بود. عاشورا امروز دیگر صرفاً یک مراسم مذهبی نیست؛ بلکه به یک گفتمان فرهنگی و معنوی فراملی و نوعی قدرت نرم فرهنگی تبدیل شده است. مفاهیمی همچون عدالت، کرامت انسان، ظلم‌ستیزی، آزادگی، ایثار، محبت، مقاومت و استقامت، در جهان اسلام و حتی فراتر از آن، با نام امام حسین(ع) شناخته می‌شوند. «حسین» برای بسیاری از انسان‌ها نماد محبت، عشق، ایثار، آزادگی، مقاومت و ایستادگی است. برگزاری آیین‌های باشکوه عاشورایی در نقاط مختلف جهان نیز نشان‌دهنده ظرفیت جهانی این پیام و توجه ملت‌ها به ابعاد معنوی و اجتماعی آن است.

وی اضافه کرد: عاشورا اگر صرفاً روایت شود، ممکن است در حافظه تاریخی باقی نماند؛ اما اگر فهمیده و بازخوانی شود، جاودانه خواهد ماند. از همین رو، در کنار ذکر مصیبت باید همواره به فلسفه قیام، اخلاق و رفتار حسینی و مسئولیت انسان مؤمن در برابر جامعه نیز پرداخت. عاشورا نیازمند بازتولید مستمر فرهنگی در حافظه تاریخی ملت‌هاست. عاشورا همچنین مدرسه گفت‌وگوست. امام حسین(ع) حتی در آخرین لحظات، راه گفت‌وگو را نبست. بارها با سپاه کوفه سخن گفت، آنان را به اندیشه دعوت کرد و حجت را بر آنان تمام نمود. این رفتار به ما می‌آموزد که مقاومت هرگز به معنای نفی گفت‌وگو نیست؛ بلکه گفت‌وگو تا آخرین لحظه ادامه دارد و هنگامی که همه راه‌های اصلاح بسته می‌شود، انسان مؤمن و آزاده از حق و حقیقت دفاع می‌کند.

صالحی در بخشی دیگر گفت: امام حسین(ع) متعلق به آینده است؛ زیرا هر نسلی که با پرسش «حق یا مصلحت؟» مواجه شود، بار دیگر خود را در آینه عاشورا خواهد دید. حق و استقلال ملت‌ها پیش از آنکه در مرزهای جغرافیایی حفظ شوند، در مرزهای اندیشه، هویت و کرامت انسانی حفظ می‌شوند. هرجا انسان، کرامت را بر ذلت و حقیقت را بر مصلحت ترجیح دهد، عاشورا حضور دارد. به تعبیر مرحوم استاد علامه دکتر سیدجعفر شهیدی، کربلا پایان یک راه نبود، بلکه آغاز راهی بود که وجدان مسلمانان را برای همیشه بیدار نگه داشت. ایران نیز یکی از مهم‌ترین سرزمین‌هایی است که این وجدان بیدار را در قالب فرهنگ، ادب، هنر و اندیشه به نسل‌های پی‌درپی منتقل کرده است.

در پایان مراسم محرم و عاشورا در آینه اسناد وزارت امور خارجه، از کتاب محرم و عاشورا رونمایی شد.

انتهای پیام/