پایان تفاهمنامه ایران و آمریکا: چه پیش خواهد آمد؟
تفاهمنامهای که با هدف پایان دادن به درگیریها میان آمریکا و ایران تنظیم شده بود، روز دوشنبه منقضی شد و نشانه چندانی وجود ندارد که هیچیک از دو طرف مایل به تمدید این توافق باشند.
به گزارش روایت فردا سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز شنبه در مطلبی در تلگرام گفت: ما هنوز درباره ازسرگیری مذاکرات با ایالات متحده تصمیمی نگرفتهایم.
در همین حال، میانجیهایی از قطر و پاکستان به تبادل پیام با ایران ادامه دادند. عراقچی همچنین افزود که ایران در حال کار روی توافقی جداگانه با عمان برای تعیین مسیرهای جدید کشتیرانی در تنگه هرمز است، اما تأکید کرد که این امر تنها در صورت دستیابی به یک راهحل سیاسی امکانپذیر خواهد بود.
در طرف آمریکایی، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، روز جمعه گفت که آمریکا بهزودی این آبراه استراتژیک را به نفع خود مصادره خواهد کرد.
تفاهمنامه چیست؟
این توافق که در ۱۷ ژوئن توسط ترامپ و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، امضا شد، پس از مذاکراتی نادر در سطح عالی که به میزبانی پاکستان برگزار شد، شکل گرفت. هدف، پایان دادن به بیش از سه ماه جنگی بود که هزاران نفر را کشته و جابهجایی تجاری در خلیج فارس، بهویژه صادرات نفت و گاز مورد اتکای جهان، را فلج کرده بود.
این توافق، در حالی که موضوعات پیچیدهای مانند برنامه هستهای ایران را به مذاکرات بعدی موکول میکرد، نهتنها در پی یافتن یک راهحل فوری دیپلماتیک برای متوقف کردن جنگ با تهران بود، بلکه پایان دادن به درگیری در لبنان را نیز دنبال میکرد.
بر اساس این یادداشت تفاهم، ایران و آمریکا «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی» را اعلام میکردند و یک «توافق نهایی» نیز «پایان دائمی جنگ در تمامی جبههها را تأیید میکرد». این تفاهمنامه میگفت «توافق نهایی» از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد تأیید خواهد شد و حداکثر ظرف ۶۰ روز به دست خواهد آمد؛ دورهای که با رضایت متقابل دو طرف میتوانست تمدید شود.
قرار بود آمریکا ظرف ۳۰ روز محاصره دریایی خود را پایان دهد، پس از دستیابی به «توافق نهایی» نیروهایش را از نزدیکی ایران خارج کند و کار روی یک بسته بازسازی و توسعه برای ایران به ارزش دستکم ۳۰۰ میلیارد دلار را آغاز کند. واشنگتن همچنین موافقت کرده بود تحریمهای علیه ایران را لغو کند، برای صادرات نفت ایران معافیت صادر کند و به تهران اجازه دهد به منابع مالی مسدودشده خود دسترسی پیدا کند. ایران نیز متعهد شده بود مینها را از تنگه هرمز پاکسازی کند و به کشتیها اجازه دهد به مدت ۶۰ روز «بدون پرداخت هیچ هزینهای» از این تنگه عبور کنند.
تهران همچنین بار دیگر تأکید کرد که به دنبال دستیابی به سلاح هستهای نخواهد بود و درباره موضوعاتی مانند غنیسازی مذاکره خواهد کرد؛ جزئیات این موارد قرار بود در یک «توافق نهایی» که مورد حمایت سازمان ملل متحد باشد، مشخص شود.
آیا تفاهمنامه موفق بود؟
اگرچه نسخههای آمریکایی و ایرانی این توافق اندکی با یکدیگر تفاوت داشتند، اما بخش عمده اختلافات از زمان امضای آن حول مسائل اساسیتری متمرکز بوده است؛ از جمله اینکه آیا این توافق یک آتشبس بود یا توافقی دائمیتر، و اینکه هر یک از طرفین قرار بود چه اقداماتی انجام دهند.
اینکه آیا کل توافق همچنان پابرجا بود یا خیر، خیلی زود به موضوعی مورد اختلاف تبدیل شد و تا ۲۷ ژوئن، ترامپ حملات ایران در منطقه را «نقض» از این توافق خواند. ایران نیز اعلام کرد حملات آمریکا «ماده اول تفاهمنامه» را نقض میکند.
ترامپ در تاریخ ۷ جولای گفت این توافق «به پایان رسیده است» و آمریکا به حملات خود علیه ایران ادامه داد؛ از جمله حملاتی که تهران آنها را حمله به زیرساختهای غیرنظامی میخواند و در جریان آنها دستکم ۵۰ نفر به شهادت رسیدند. مقامهای ایرانی گفتند آمریکا «تمام تعهدات خود را نقض و تعلیق کرده است» و تهران نیز «به همین ترتیب، تمام تعهدات خود را معلق نموده است».
از آن زمان، آمریکا تحریمهای ایران را بهطور کامل لغو نکرده و ترامپ ایده پرداخت پول به ایران را رد کرده است. او در عوض پیشنهاد کرده است تهران باید غرامت بپردازد.
بازگشایی تنگه هرمز نیز محقق نشده است و مقامهای ایرانی و آمریکایی همچنان اصرار دارند که طرف آنها کنترل این آبراه را در اختیار دارد.
مصطفی خوشچشم، تحلیلگر مسائل بینالملل، به الجزیره گفت: پس از آنکه آمریکا به مفاد توافق یا تفاهمنامه عمل نکرد، آتشبس متوقف شد و اعتبار خود را از دست داد.
او افزود که تهران معتقد است آمریکا به وعدههای خود درباره آزادسازی داراییهای ایران، لغو تحریمها، برداشتن محاصره دریایی و خروج اسرائیل از جنوب لبنان عمل نکرده است.
«اکنون، رسماً و روی کاغذ گفته میشود که مهلت توافق به پایان رسیده است.»
چه اتفاقی خواهد افتاد؟
اگرچه تفاهمنامه روز دوشنبه منقضی شد، اما معنای دقیق این موضوع بستگی دارد که این سؤال را از کدام طرف بپرسید.
عراقچی روز جمعه گفت آنچه در تفاهمنامه اسلامآباد آمده بود، «پایان جنگ، نه آتشبس» بوده است. او افزود از آنجا که آمریکا تفاهمنامه را نقض کرده و به حملات خود ادامه داده است، «آتشبس ۶۰ روزهای وجود نداشت که نیاز به تمدید داشته باشد».
تغییرات اخیر در ساختار شورای عالی امنیت ملی ایران نشاندهنده موضعی سختگیرانهتر در مذاکرات آینده و تمایل کمتر به عقبنشینی است؛ بهویژه در مورد کنترل تنگه هرمز. برای نمونه، در اوایل ماه جاری، محسن رضایی، فرمانده پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بهعنوان رئیس جدید شورای عالی امنیت ملی ایران، عالیترین نهاد امنیتی کشور، منصوب شد. تحلیلگران به الجزیره گفتهاند هدف از این اقدام، هماهنگسازی بهتر عملیات نظامی و غیرنظامی است.
خوشچشم گفت انتصاب رضایی، همراه با دیگر تغییرات اخیر در ساختار مدیریتی، «نشان میدهد ایران معتقد است دست بالا را دارد». به گفته او، در هر مذاکرات جدیدی، احتمالاً ایران با خواستههای بیشتری بر سر میز خواهد آمد؛ از پایان جنگ در غزه گرفته تا لغو تحریمها و رفع محاصره یمن، و حتی درخواست برای خلع سلاح هستهای اسرائیل.
کارتهای چندانی برای آمریکا باقی نمانده است
در مورد آمریکا، ترامپ و دولت او لحن خود را درباره تنگه هرمز و جنگ اقتصادی تشدید کردهاند.
ترامپ روز جمعه از برنامههایی برای اعلام رسمی این آبراه بهعنوان قلمروی آمریکا خبر داد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، نیز روز جمعه گفت آمریکا اقداماتی را علیه ایران اعمال خواهد کرد که «هرگز دیده نشدهاند».
اما باربارا اسلاوین، عضو ارشد مؤسسه استیمسون در واشنگتن، به الجزیره گفت اگر ترامپ بخواهد فشار بیشتری بر تهران وارد کند، اهرمهای چندانی برای استفاده در اختیار ندارد.
ذخایر موشکهای رهگیر آمریکا کاهش یافته، ذخایر راهبردی نفت این کشور تخلیه شده و تجهیزات نظامی مهم، از جمله ناوهای هواپیمابر، ماهها بیشتر از زمان برنامهریزیشده در دریا نگه داشته شدهاند؛ به این معنا که آمریکا گزینههای نظامی اندکی برای امتحان کردن در اختیار دارد.
اسلاوین گفت در مورد فشار اقتصادی نیز تهران نشان داده است که میتواند با مختل کردن تردد کشتیها در تنگه هرمز، خود خسارت اقتصادی وارد کند.
«ایران در اینجا با جدیت تمام ایستادگی میکند و بهوضوح از دولت ترامپ خشمگین است، زیرا از دیدگاه ایران، دولت ترامپ به تفاهمنامهای که در ژوئن امضا شد عمل نکرده است. آنها اقتصاد بینالمللی را تحت فشار قرار میدهند و دونالد ترامپ را به دردسر انداختهاند.»
اسلاوین گفت به هر حال، احتمالاً ایران بابت جنگ غرامت دریافت خواهد کرد و کنترل بسیار بیشتری بر تنگه هرمز به دست خواهد آورد. به گفته او، این درگیری «از طریق یک توافق حلوفصل خواهد شد؛ احتمالاً پس از انتخابات میاندورهای ما، زمانی که تأثیر کمتری بر رأیدهندگان خواهد داشت».
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، روز شنبه به خبرنگاران در تهران گفت امتیازاتی که ایران در تفاهمنامه به دست آورده است، «مایه افتخار و پیروزی» محسوب میشود.
«میتوانم با اطمینان کامل بگویم که ما واقعاً در این جنگ، هم از نظر نظامی و هم از نظر سیاسی، پیروز بیرون آمدیم.»
انتهای یپام/
