مجمع کشورهای تحریم شده/ سازوکار شکست سیاست تحریم آمریکا

به گزارش روایت فردا استفاده از ابزار اقتصادی، مالی و تکنولوژیکی یکی از روش‌های مؤثر در اجرای سیاست خارجی و تحقق اهداف و تأمین منافع است. معمولاً حربه‌های اقتصادی به اشکال گوناگون از جمله اعطا یا عدم اعطای وام، صدور تکنولوژی یا خودداری از آن، تحریم تجاری و بازرگانی، محاصرهٔ اقتصادی، مسدود کردن دارایی‌ها، افزایش یا کاهش تعرفه‌های گمرکی، مشارکت یا عدم مشارکت در سرمایه‌گذاری‌ها و... مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در این راستا، دولت استفاده‌کننده از حربه‌های اقتصادی سعی می‌کند دولت تحریم‌شده را به تغییر رفتار وادار نماید. نکتهٔ قابل توجه این است که در بسیاری از موارد، بهره‌گیری از حربه‌های اقتصادی صرفاً به‌منظور تأمین اهداف اقتصادی نیست، بلکه ممکن است دولتی که این ابزار را به کار می‌گیرد، اهداف سیاسی، اجتماعی، امنیتی یا نظامی را دنبال کند. بدین ترتیب، هراندازه دولتی از قدرت و توانایی کمتری برخوردار باشد و وابستگی آن به دولت‌های دیگر بیشتر باشد، در مقابل حربه‌های اقتصادی، مالی، تجاری و تکنولوژیک آسیب‌پذیرتر است.

با توجه به اینکه جمهوری اسلامی ایران طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی همواره تحت تحریم‌های ظالمانهٔ ایالات متحدهٔ آمریکا و کشورهای اروپایی قرار داشته، از روش‌های متنوعی برای دور زدن و کم‌اثر کردن تحریم‌ها استفاده کرده است. در این میان، بحث تشکیل «باشگاه تحریمی‌ها» به‌عنوان محلی برای گردآوری کشورهایی که به دلایل مختلف تحت تحریم‌های آمریکا قرار گرفته‌اند، از سال ۱۳۹۲ در ایران مطرح شده، اما زمینه‌ای برای عملیاتی شدن نیافته است.

در حال حاضر، با توجه به بازگشت ترامپ به کاخ سفید و رویهٔ او مبنی بر تشدید تحریم‌ها و فشار حداکثری علیه ایران و سایر کشورهای جهان، فرصت‌های نوینی برای تشکیل سازوکاری بین‌المللی با عنوان «مجمع کشورهای تحریم‌شده» فراهم شده است که می‌توان از آن بهره‌برداری‌های لازم را کرد.

بر این اساس، بحث حاضر در پی امکان‌سنجی ایجاد مجمع کشورهای تحریم‌شده به‌عنوان یک سازوکار بین‌المللی برای مقابله با تحریم‌های ایالات متحدهٔ آمریکا است. در این راستا، فرصت‌ها و چالش‌های شکل‌گیری مجمع کشورهای تحریم‌شده مورد بحث و بررسی قرار گرفته‌اند. همچنین تلاش شده است با ارائهٔ پیشنهادها و توصیه‌های عملی و کاربردی، زمینه برای تشکیل مجمع کشورهای تحریم‌شده فراهم شود.

ضرورت‌ها، ظرفیت‌ها و پیامدهای مجمع کشورهای تحریم‌شده
هر بار که ایالات متحده به استفاده از سیاست تحریم روی آورده، این سؤال نیز مطرح شده است که «در برابر تحریم‌های یک‌جانبه و غیرقانونی آمریکا چه باید کرد؟» در طول سال‌های گذشته، کشورهایی که تحت تحریم قرار گرفته‌اند، تلاش کرده‌اند به انحاء مختلف، از جمله مذاکره و سازش یا مقاومت در برابر تحریم‌ها، عمل کنند. با این حال، به نظر می‌رسد با توجه به دگرگونی‌هایی که در شیوه‌های تحریمی آمریکا به‌وجود آمده است، دیگر زمان عمل انفرادی کشورها در برابر تحریم‌ها به پایان رسیده و تشکیل سازوکاری بین‌المللی با عنوان «مجمع کشورهای تحریم‌شده» می‌تواند تا حد زیادی هم سیاست تحریم و هم خود تحریم‌ها را بی‌اثر سازد.

ضرورت ایجاد مجمع کشورهای تحریم‌شده
در سال‌های اخیر و در برهه‌ای که آمریکا و هم‌پیمانانش بیش از گذشته احساس بی‌قدرتی می‌کنند، تحریم‌های آمریکا در اثر استفاده‌های مکرر از یک ابزار قدرتمند، به عاملی بی‌اثر و حتی مخرب برای خود کشورهای تحریم‌کننده مبدل شده است؛ زیرا اثر تحریم‌ها تنها در کوتاه‌مدت به‌خوبی مشخص می‌شود و در بلندمدت به‌تدریج از بین می‌رود. در واقع، زمانی که تحریمی بر کشوری وضع می‌شود، عملیات‌های روانی و فروپاشی کسب‌وکارها به دلیل نااطمینانی از آینده می‌تواند اثرات موضعی قدرتمندی داشته باشد، اما اقتصاد در بلندمدت راه پیشرفت خود را پیدا می‌کند. از سوی دیگر، از لحاظ روان‌شناسی، عموم فعالان اقتصادی به دنبال دور زدن محدودیت‌های موجود می‌روند. به همین دلیل، فاکتورهای اقتصادی نظیر سرمایه‌گذاری، تورم، نرخ بهره و سایر شاخص‌ها در بلندمدت به نقطهٔ تعادل می‌رسند.

با این حال، کشورهایی که از سوی آمریکا تحت تحریم قرار گرفته‌اند، به‌تنهایی امکان اقدام متقابل ندارند؛ زیرا از لحاظ اقتصادی و تأثیرگذاری بر ساختار نظام پولی و بانکی جهانی، فاقد ظرفیت‌های لازم برای به چالش کشیدن آمریکا هستند. در نتیجه، اقدام تقابل‌جویانهٔ این کشورها و ورود به مسائلی همچون اعمال تحریم متقابل علیه ایالات متحده، اگرچه از لحاظ سیاسی امری مطلوب است، اما در عرصهٔ عمل کارایی لازم را ندارد. در واقع، آمریکا از اعمال چنین تحریم‌هایی علیه خود، آسیب چندانی نمی‌بیند و حتی اگر دچار چالش هم شود، در قیاس با مشکلاتی که برای سایر کشورها به وجود می‌آورد، این آسیب تقریباً ناچیز است.

بنابراین، هر نوع اقدام تلافی‌جویانه از سوی کشورهای تحریم‌شده علیه آمریکا، علی‌رغم ابعاد سیاسی آن، از لحاظ اقتصادی توان تأثیرگذاری و ضربه زدن به پیکرهٔ اقتصادی آمریکا را ندارد. از این‌رو، هر نوع اقدام منفرد کشورهای تحریم‌شده فاقد عمق راهبردی برای اعمال فشار بر ایالات متحده به‌منظور تغییر سیاست تحریم است. از سوی دیگر، اگر کشورهای تحریم‌شده در برابر فشار تحریم تسلیم شده و به تغییر رفتار مدنظر آمریکا تن دهند، زمینه را برای تعمیق سلطهٔ آمریکا در جهان فراهم می‌کنند.​

اتحاد کشورهایی که تحت تحریم آمریکا قرار گرفته‌اند، یکی از راهکارهای مؤثر در مقابله با سیاست خصمانهٔ تحریم است. باید توجه داشت که چنین اتحادی در طول سال‌های گذشته در میان برخی از کشورها شکل گرفته است، به‌گونه‌ای که کشورها، به‌صورت خودآگاه و ناخودآگاه، به سمت استفاده از سازوکارهای جمعی برای مقابله با تحریم‌های آمریکا حرکت کرده‌اند. به‌عنوان مثال، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در واکنش به تعرفه‌های جدید آمریکا علیه کشورش، به‌وضوح به این چرخش ژئوپلیتیک اشاره کرد و گفت که ترکیه می‌تواند دوستان جدیدی بیابد.

پس از این اظهارات، او با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، تلفنی تماس گرفت. عمران خان، نخست‌وزیر پاکستان، که به‌شدت به سرمایه‌گذاری‌های چین وابسته است، حمایت خود را از ترکیه در برابر آمریکا اعلام کرد و بلافاصله از روسیه پیشنهاد کمک نظامی دریافت کرد. بی‌تردید، اگر این رویدادها همچون زنجیره‌ای به یکدیگر پیوند بخورند، فرصت مناسبی برای مقابله با سیاست تحریم آمریکا ایجاد خواهد شد.

در این راستا، ایجاد مجمع کشورهای تحریم‌شده یکی از راهکارهای مقابله با تحریم‌های آمریکا و تشکیل جبهه‌ای جهانی علیه سیاست‌های کاخ سفید است. این مجمع می‌تواند نقش مهمی در به چالش کشیدن ساختارهای غربی حاکم بر نظام اقتصاد جهانی، همچون حاکمیت دلار به‌عنوان ارز رایج، و همچنین بی‌اعتبار کردن نهادهای مالی و پولی بین‌المللی مانند صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی ایفا کند.

ایران، روسیه، چین، ونزوئلا و کرهٔ شمالی از جمله کشورهایی هستند که می‌توانند هستهٔ اولیهٔ مجمع کشورهای تحریم‌شده را تشکیل دهند. علاوه بر کشورهای تحریم‌شده، بسیاری از کشورهای دیگر نیز تمایل به همکاری در چارچوب‌های مستقل دارند. بی‌تردید، کشورهای تحریم‌شده توسط آمریکا، دارای قابلیت‌های مکمل و همپوشانی اقتصادی بسیار زیادی هستند که می‌توانند نیازهای یکدیگر را تأمین کنند. از سوی دیگر، سابقهٔ تاریخی تشکیل سازوکارهای بین‌المللی بدون حضور قدرت‌های بزرگ، همچون سازمان کشورهای عدم تعهد، نشان می‌دهد که ایجاد مجمع کشورهای تحریم‌شده می‌تواند نقش مؤثری در کاهش تأثیر تحریم‌های آمریکا علیه کشورهای مختلف داشته باشد.

در عین حال، کشورهایی که در حال حاضر تحت تحریم آمریکا قرار نگرفته‌اند، باید توجیه شوند که در آینده، هر نوع رفتار مغایر آن‌ها با اهداف و منافع آمریکا، می‌تواند به اعمال تحریم علیه‌شان منجر شود. در واقع، همهٔ کشورهای جهان باید آگاه باشند که از گزند تحریم‌های آمریکا در امان نخواهند ماند و ایالات متحده، چنانچه احساس کند کشوری برخلاف خواسته‌هایش عمل می‌کند، به‌سادگی آن را تحت تحریم قرار خواهد داد.​

ظرفیت‌های مجمع کشورهای تحریم‌شده
کشورهای تحریم‌شده از سوی آمریکا دارای ظرفیت‌های متنوع تولیدی در صنایع مختلف هستند. این مزیت باعث می‌شود کالاهایی که واردات آن‌ها تحت تحریم آمریکا قرار گرفته است، از طریق خود این کشورها به‌صورت متقابل تأمین و مبادله شوند. البته لازمه این امر، ایجاد یک نقشه تجاری جامع از نیازها و ظرفیت‌های متقابل کشورهای تحریم‌شده است.

نکته مهم درباره کشورهای تحریم‌شده این است که آن‌ها عمدتاً کشورهای در حال توسعه با ظرفیت‌های بالقوه فراوان هستند. یکی از دلایل تحریم این کشورها، نگرانی ابرقدرت‌هایی مانند آمریکا از بالفعل شدن این ظرفیت‌هاست. ترس از قدرت گرفتن کشورهایی چون ایران، باعث وضع تحریم‌هایی شده است که از دید سیاست‌گذاران آمریکایی، فلج‌کننده به نظر می‌رسند. بر این اساس، اگر کشورهای تحریم‌شده در مقابله با این تحریم‌ها متحد شوند، می‌توانند قطبی در برابر آمریکا ایجاد کنند، موازنه قدرت را تغییر دهند و نه‌تنها فشار و تحریم‌های آمریکا را کاهش دهند، بلکه آن را به فرصتی برای پیشرفت خود تبدیل کنند.

بدون تردید، پایدارترین راه مقابله با تحریم‌های آمریکا، تشکیل مجمع کشورهای تحریم‌شده است. در این مجمع، کشورهایی که تجارت خارجی‌شان محدود شده است، با اشتراک‌گذاری ظرفیت‌ها و قابلیت‌های خود، قدرت بیشتری کسب خواهند کرد. همچنین این کشورها می‌توانند از طریق همکاری، کمبودها و ضعف‌های خود را پوشش دهند.

پیامدهای تشکیل مجمع کشورهای تحریم‌شده
بر اساس آمار وزارت خزانه‌داری آمریکا، در حال حاضر ۲۵ کشور جهان با جمعیتی بالغ بر یک و نیم میلیارد نفر تحت تحریم آمریکا قرار دارند. اگر تعرفه‌های سنگین بر برخی کالاها، مانند فولاد، نیز به‌عنوان نوعی تحریم در نظر گرفته شود، این تعداد افزایش خواهد یافت، چرا که چین نیز به این مجموعه افزوده می‌شود.

در صورتی که مجمع کشورهای تحریم‌شده فقط بر کشورهای تحت تحریم آمریکا متمرکز شود، تحقق ارزش افزوده بالایی برای آن متصور نیست. افزون بر این، حتی در صورت تشکیل ائتلاف یا باشگاه، توازن قدرت چانه‌زنی همچنان به نفع آمریکا خواهد بود. اما اگر دامنه این مجمع به کشورهایی که تحت جنگ تجاری با آمریکا هستند نیز گسترش یابد، قدرت چانه‌زنی آن افزایش خواهد یافت. بسیاری از کشورها به دلیل ترس از مجازات آمریکا در کمک به مقابله با تحریم‌ها تردید دارند، اما تشکیل ائتلافی میان کشورهای تحت تحریم و درگیر جنگ تجاری که هدف آن حفظ تجارت آزاد و منصفانه باشد، می‌تواند این چالش را کاهش دهد و دامنه اتحاد را گسترش دهد.​

بدون شک، تشکیل این مجمع نه‌تنها آثار اقتصادی، بلکه پیامدهای سیاسی گسترده‌ای نیز برای آمریکا خواهد داشت. اگر آمریکا سیاست تحریم را علیه کشورهای بیشتری اعمال کند، آن‌ها به مجمع کشورهای تحریم‌شده خواهند پیوست و جبهه مخالفان آمریکا تقویت خواهد شد. در مقابل، اگر آمریکا از تحریم‌های بیشتر صرف‌نظر کند، یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی خود را از دست می‌دهد. در چنین شرایطی، کشورهای مستقل با اطمینان بیشتری در برابر سیاست‌های آمریکا ایستادگی خواهند کرد و در نهایت، ایالات متحده بازنده اصلی این معادله خواهد بود.

چالش‌ها و پیشنهادها برای مجمع کشورهای تحریم‌شده

تشکیل مجمع کشورهای تحریم‌شده، به‌عنوان یک سازوکار غیرغربی در سطح بین‌المللی، چالش‌های خاص خود را خواهد داشت، به‌ویژه که این مجمع عملاً در برابر سیاست‌های تحریمی آمریکا قرار می‌گیرد. در عین حال، فرصت‌های قابل توجهی نیز برای آغاز همکاری میان این کشورها وجود دارد. بنابراین، بررسی چالش‌های تشکیل این مجمع و ارائه پیشنهادهای کاربردی برای آن، اهمیت زیادی دارد.

چالش‌های پیش رو
۱. ماهیت متفاوت تحریم‌ها: علت و ماهیت تحریم‌های آمریکا علیه کشورهای مختلف متفاوت است. به‌عنوان مثال، اگر عربستان سعودی به دلیل مسائل حقوق بشری تحریم شود، روابط آن با آمریکا همچنان حفظ خواهد شد. در مقابل، تحریم‌های حقوق بشری علیه کشورهایی مانند ایران، روسیه و چین پیامدهای شدیدتری خواهد داشت.

۲. تفاوت در سطح و نوع تحریم‌ها: برخی کشورها با تحریم‌هایی روبه‌رو هستند که منابع حیاتی آن‌ها را هدف قرار می‌دهد، در حالی که تحریم‌های برخی دیگر صرفاً به حوزه‌های جزئی محدود می‌شود. برای مثال، تحریم نفتی علیه ایران و ونزوئلا تأثیرات عمیقی دارد، اما کشوری که فاقد منابع نفتی است، از چنین تحریمی متأثر نمی‌شود.

۳. درک متفاوت از منفعت مشترک: کشورهایی که با تحریم‌های محدودتری روبه‌رو هستند، تمایل چندانی به رویارویی علنی با آمریکا ندارند و تصور می‌کنند که مذاکره مستقیم با این کشور، نتایج بهتری برای آن‌ها به همراه دارد.

۴. فقدان تمایل برای ایجاد ائتلاف راهبردی: ارزش افزوده پیوستن به این مجمع برای برخی کشورها بسیار بالا است، اما برای برخی دیگر که تنها در یک حوزه خاص تحت تحریم قرار گرفته‌اند، ممکن است این ضرورت احساس نشود.

۵. حضور جریان‌های غرب‌گرا در کشورهای تحریم‌شده: برخی جریان‌های داخلی در کشورهای تحریم‌شده، به جای اتخاذ سیاست‌های مقابله‌ای، راه‌حل را در مذاکره با آمریکا می‌بینند و در برابر ایجاد چنین مجمعی مقاومت می‌کنند.

۶. منافع متضاد و رقابت‌های منطقه‌ای: برخی از کشورهای تحریم‌شده به دلیل تضاد منافع منطقه‌ای، حاضر به همکاری با یکدیگر نیستند و رقابت و خصومت را به همکاری ترجیح می‌دهند.

۷. فقدان زیرساخت‌های فنی: تشکیل مجمع کشورهای تحریم‌شده، تنها یک تصمیم سیاسی نیست و نیازمند زیرساخت‌های بانکی، مالی و تجاری پیشرفته است. ایجاد شبکه‌ای بانکی که بتواند نظام بانکی کشورهای عضو را به هم متصل کند، نیازمند فناوری و زمان قابل توجهی است.
با در نظر گرفتن این چالش‌ها، موفقیت این مجمع به میزان همکاری اعضا، رفع اختلافات و ایجاد زیرساخت‌های مشترک بستگی دارد. ایجاد چنین سازوکاری، در صورت تحقق، می‌تواند نقش مهمی در تغییر نظم اقتصادی و سیاسی جهانی ایفا کند.

در نتیجه:
جمهوری اسلامی ایران، به عنوان کشوری که پس از پیروزی انقلاب اسلامی متحمل بیشترین و پیچیده‌ترین تحریم‌ها از سوی ایالات متحده آمریکا شده است، می‌تواند نقش پیشرو در ایجاد "مجمع کشورهای تحریم‌شده" ایفا کند. ارائه طرح و پیشنهاد تشکیل این مجمع، می‌تواند به‌عنوان یک ابتکار عمل در سطح بین‌المللی از سوی جمهوری اسلامی ایران مطرح شود. در این میان، دو عامل اساسی، ضرورت ایجاد چنین مجمعی را دوچندان کرده است:
نخست، تجربه موفق ایران در شکستن حصر تحریم‌های آمریکا علیه خود و ونزوئلا است. ا

رسال محموله‌های بنزین از طریق نفتکش‌های ایرانی به ونزوئلا، تجربه‌ای موفق در شکستن زنجیره تحریم‌های آمریکا علیه کشورهای مختلف بود و نشان داد که کشورهای تحت تحریم می‌توانند خارج از چارچوب‌های تحمیل‌شده از سوی آمریکا، در فضای آزاد اقتصادی و بدون فشارهای سیاسی و اقتصادی این کشور، با یکدیگر تعامل کنند.

اگرچه صادرات بنزین ایران به ونزوئلا موضوع جدیدی نبود، اما در زمان خود اهمیتی ویژه داشت؛ چراکه دو کشور تحت شدیدترین تحریم‌های آمریکا توانستند با بهره‌گیری از اصول تجارت آزاد جهانی، در برابر دیدگان ایالات متحده، از طریق دریا و در دو نقطه دور از یکدیگر از شرق تا غرب کره زمین، بنزین خریدوفروش کنند و نیازهای یکدیگر را در شرایط تحریمی تأمین نمایند. این دستاورد، علاوه بر تأکید بر بی‌اثر شدن تحریم‌های سلطه‌گرایانه، پیامی روشن به کشورهایی ارسال کرد که تحت تحریم‌های ظالمانه آمریکا قرار گرفته‌اند و به توان داخلی خود متکی هستند.

دومین عامل که ضرورت تشکیل "مجمع کشورهای تحریم‌شده" را برای جمهوری اسلامی ایران آشکار می‌سازد، تلاش مستمر آمریکا برای تشدید و گسترش تحریم‌ها علیه کشورهای عضو محور مقاومت است. در گذشته، آمریکا تحریم‌های خاص، مستقیم و غیرمستقیم علیه جمهوری اسلامی ایران اعمال می‌کرد، اما امروزه در راهبرد تحریمی خود تغییر رویکرد داده است؛ به‌گونه‌ای که همزمان با اعمال تحریم‌های گسترده و چندلایه علیه ایران، مجموعه‌ای از کشورهای نزدیک به جمهوری اسلامی را نیز با یک هدف مشترک تحت تحریم قرار داده است.

به عنوان نمونه، اعمال قانون تحریم "سزار" علیه سوریه، تنها محدود به حوزه اقتصادی این کشور نبود، بلکه تعاملات اقتصادی مجموعه کشورهای عضو جبهه مقاومت را نیز به چالش کشید. این سیاست‌های جدید آمریکا که با هدف تضعیف کلیت محور مقاومت طراحی شده‌اند، ضرورت ایجاد "مجمع کشورهای تحریم‌شده" را برای جمهوری اسلامی ایران، به عنوان کانون جبهه مقاومت اسلامی، بیش‌ازپیش برجسته می‌سازد. بدون تردید، جمهوری اسلامی ایران با طراحی و پیگیری این ابتکار عمل، گام مهمی در مقابله با سیاست‌های تحریمی آمریکا برخواهد داشت.

آمریکا باید درک کند که سیاست تحریم، از آمریکای لاتین تا دیوار چین، با شکست بزرگی مواجه خواهد شد؛ به‌ویژه آنکه نقاط استراتژیکی همچون خلیج فارس، باب‌المندب و دریای مدیترانه، که در سیاست تحریمی آمریکا نقش کلیدی دارند، در اختیار کشورهای تحریم‌شده قرار دارند. بنابراین، قدرت ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و ژئواستراتژیکی کشورهای تحریم‌شده، توانایی به چالش کشیدن سیاست‌های آمریکا را در سراسر جهان دارد.
​

انتهای پیام/