پژوهشی پیرامون شاخص‌ترین نمونه‌های صوتی و الحان

به گزارش روایت فردا «موسیقی مذهبی شیعیان ایران» حاصل پژوهش، ضبط و متن جهانگیر نصری اشرفی نویسنده، مردم‌شناس، پژوهشگر موسیقی، مجموعه ای از انواع موسیقی‌های مذهبی شیعیان ایران است که سال ۱۳۸۸ در قالب چهار لوح فشرده به همت موسسه فرهنگی هنری ماهور منتشر شده و به معرفی موسیقی دینی و مذهبی، تعزیه‌ ملی، تعزیه‌ بومی، مدح و منقبت، نوحه و پیش‌خوانی و ویژگی‌های آنها می‌پردازد.

نصری‌اشرفی در مقدمه این اثر پژوهشی نوشته است: «مجموعه حاضر مشتمل بر بخشی از تحقیقات نگارنده است که طی سال‌های ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۸ صورت پذیرفته است. موارد انتخاب شده شاخص‌ترین نمونه‌های صوتی و الحان موسیقی مذهبی شیعیان ایران است که با توضیحاتی موجز پیرامون مفاهیم هر یک از لحن‌ها و نمونه‌ها ارائه شده‌اند.

یادآوری این نکته ضروری است که در پژوهش و ضبط‌های میدانی و استودیوی این مجموعه تلاش و تمرکز بسیاری به خرج داده‌ام تا نمونه‌های صوتی در هر قسمت با جریان سیال سنت‌های شناخته شده رپرتوار موسیقی مذهبی منطبق بوده و دو اصل نسبی اصالت و قدمت مورد توجه و دقت قرار گیرد. با این حال باید اذعان کرد که مجریان حال حاضر موسیقی مذهبی ایران به صورت خودآگاه و یا ناخودآگاه تغییراتی در برخی الحان و متن‌های مربوطه اعمال می‌کنند. پاره‌ای از تغییرات فوق بر بستر سنت‌های شناخته شده خلاقیت‌های فردی و ذوقی هنرمندان شکل یافته و در چنین چارچوبی قابل ارزیابی است اما بخشی دیگر از تغییرات یاد شده، بی‌آنکه بخواهم قضاوت خاصی نسبت به آن داشته باشم. محصول جریانات موسیقی به اصطلاح جدید است.

با این حال به گمان نگارنده در حال حاضر این مجموعه می‌تواند یکی از اصیل‌ترین اسناد صوتی موسیقی مذهبی معاصر شیعیان ایران قلمداد شود. پدیده‌ای که با شتابی روزافزون در معرض تغییر و در نتیجه دستخوش دگرگونی ساختاری است. مداخلی که در این پروژه در تعریف موجز برخی از الحان، راویان و یا مناسبت‌ها و مراسم موسیقی شیعی آمده است خود مبین میزان دگرگونی، تغییر و یا استحاله این بخش از موسیقی ایران طی چند دهه گذشته است. بسیاری از نغمات و مناسبت‌ها به طور کل منسوخ گردیده و تعدادی از آنها نیز به طور اجتناب‌ناپذیری در معرض فراموشی و یا تغییر قرار دارند.»

نصری‌اشرفی در مجموعه «موسیقی مذهبی شیعیان ایران» پیش از پرداختن به گونه‌های مختلف موسیقایی مذهبی در شهرهای مختلف کشور، دیدگاه‌های خود را درباره مفاهیمی همچون «موسیقی دینی» و «موسیقی مذهبی» بیان کرده است:

مفهوم موسیقی دینی و مذهبی

موسیقی دینی؛ به اعتقاد نصری‌اشرفی اصطلاح «موسیقی دینی» را مشخصا باید به آن دسته از الحان‎ و آوازهایی اطلاق کرد که از ماهیت دینی برخوردار بوده و در حقیقت بازخوانی و گوشزدکردن راهکارهای شرعی و یادآوری مستمر اصول و مبانی دین به پیروان و مومنان است.

ادبیات و متن موسیقی دینی مستقیما از کتبی مشهور به کتاب‌های آسمانی و الهی اخذ می‌شود، تلاوت قرآن در اسلام در رده‌بندی موسیقی دینی قرار دارد. در این میان، برخی از انواع آوازهایی که ماهیت متون و ادبیات آنها به صورت آشکار مأخوذ از کتب دینی بوده و یا مرتبط با مراسم، مناسک و عبادات شرعی پذیرفته شده بین پیروان همه مذاهب و فرق و نحل یک دین است نیز در طیف موسیقی دینی قرار می‌گیرد. این گونه الحان در قیاس با موسیقی مذهبی از شمار و تنوع محدودتری برخوردارند. در اسلام استفاده از هر گونه ساز در اجرای موسیقی دینی صراحتا نهی شده و اجرای این گونه موسیقی تنها مبتنی بر انواع روایت‌های آوازی است.

موسیقی مذهبی

به اعتقاد نصری‌اشرفی، موسیقی مذهبی به طیف گسترده و متنوعی از الحان و آوازها اطلاق می‌شود که از موقعیت و هویت تثبیت‌یافته و تعریف شده‌ای در میان مؤمنان هر یک از مذاهب و فرق و نحل برخوردار است. این گروه از الحان غالباً در خدمت تهییج، حس‌انگیزی، تشویق و یادآوری برخی از اصول دینی مذهبی و یا بازگفت روایات و ذکر سرگذشت پیامبران، امامان، اولیاء و بزرگان مذهبی قرار داشته و یا بازتاب آنی از شوق و وجد حال مؤمنان است.

بر این اساس، موسیقی مذهبی از نظر مضمونی حوزه وسیعی از راهکارهای شرعی و فقهی، مدح و ستایش پروردگار، بازگفت روایات و یا وقایع و رویدادهای مذهبی و نیز موضوعات حکمی پندآموز مربوط به یک مذهب را در بردارد. الحان مذکور، در اثر کثرت استعمال و کاربرد مستمر، یادآور خاطره‌ای مشخص از رویدادها، مناسک و یا مناسبت‌های مذهبی ویژه است. در عین حال مجریان موسیقی مذهبی در طول تاریخ به فراخور ذوق و دانش موسیقایی خود جهت انطباق الحان وام گرفته ملی و یا قومی و همسوسازی آنها با احساسات مؤمنان تغییراتی ایجاد کرده‌اند. تغییرات یاد شده که به مرور زمان و با حزم و احتیاط لازم پدید آمده، غالباً براساس و مبتنی بر سنت‌های معتبر موسیقایی یک قوم یا یک ملت است. اما در هر صورت، این روند در درازمدت موجب پیدایش الحانی گردیده که رفته‌رفته خود را از آبشخور و منبع قدیمی و نیز جایگاه اصلی و معمول کاربرد خویش منفک و متمایز ساخته و در نتیجه، گروه نغمات و الحان موسیقی مذهبی را با ویژگی‌های خاص لحنی و البته مضامین سراسر مذهبی پدید آوردند.

موسیقی مذهبی در ایران از نظر ساختار و فرم نغمگی، به طور کلی برگرفته و یا ملهم از انواع موسیقی ملی (ردیفی) و یا موسیقی بومی و قومی (فولکلور) است. موسیقی دینی - مذهبی ایران، مانند انواع موسیقی مذهبی دیگر ملل، بنابر کارکردها و ظرفیت‌های گوناگون خود، با شکل‌های مختلفی قابل دسته‌بندی است. این دسته‌بندی‌ها می‌تواند براساس ساختار فنی الحان، شخصیت موسیقایی یا تعلقات ملی - بومی، ایلی - طایفه‌ای، تنوع مضامین و درون مایه مفهومی آن، ویژگی‌های آیینی - مناسبتی و مراسمی، موقعیت‌ها و مناسبت‌های مکانی و زمانی اجرا (تقویمی)، دیدگاه‌های فرقه‌ای و یا با تلفیقی از این ویژگی‌ها صورت گیرد.

در تقسیم‌بندی و تفکیک موسیقی دینی - مذهبی رایج در ایران، بی‌تردید بزرگ‌ترین و مهمترین کارگان، چه از نظر کمی و تعدد الحان و چه به لحاظ کیفیت موسیقایی، تنوع ملودیک، گوناگونی سازها و ادوات و نیز گستره آیینی و مناسبتی، به موسیقی اسلامی (اعم از شیعه و اهل سنت و فرقه‌های منتسب به آنها) مربوط است.

 جهانگیر نصری اشرفی نویسنده و پژوهشگر

با این حال، بررسی موسیقی دینی - مذهبی علاوه بر موسیقی اسلامی، در ابعاد محدودتر از طریق موسیقی زرتشتیان ایران، انواع موسیقی‌های مربوط به الحان دینی - مذهبی مسیحیان ایران (اعم از کلیساهای ارامنه تهران یا آسوری‌های غرب ایران)، موسیقی مربوط به کنیسه‌های کلیمیان ایران و نیز موسیقی دینی مندائیان یا صابئین جنوب ایران (پیروان پیامبر یحیی) قابل ردیابی است. باید متذکر شد، انواع موسیقی ادیان غیراسلامی در ایران به تعداد معدودی از ملودی‌ها و الحان ساده و یکنواخت محدود است که عموماً به قرائت متون دینی، از جمله اوستا، انجیل، تورات و گنز، مربوط می‌شود.

طبیعی است در تحقیقات ما برخی دیگر از آیین‌ها و مراسم و مناسک ادیان مذکور همچون دعاهای مراسم عشای ربانی مسیحیان، جشن‌های دینی زرتشتیان، دعاها و آوازها و مراسم جشن ازدواج و تدفین و تولد مندائیان و یا دعاها و ذکرهای مراسم اموات در کنیسه‌های کلیمیان، به ویژه منظومه‌های «آشوقی» و «گوسن‌های ارمنی»، در رابطه با مصائب حضرت مسیح و سرگذشت حواریون این پیامبر از نظر دور نمانده است. با این حال در مجموعه موسیقی دینی - مذهبی ایران، موسیقی دینی و مذهبی اقلیت‌های دینی در مقایسه با همتای اسلامی خود، به خاطر محدودیت نغمات و ملودی‌ها، ناچیز است.

موسیقی شیعیان

نصری‌اشرفی در نوشتاری دیگر در دیباچه مجموعه «موسیقی مذهبی شیعیان ایران» مطالبی را درباره موسیقی شیعیان و ویژگی‌های آن بیان کرده است؛ به اعتقاد او، گسترده‌ترین طیف موسیقی مذهبی در ایران مربوط به مذهب تشیع است؛ چرا که بخش اعظم مراسم، مناسک و عبادات شیعیان با آوازهای خاصی همراه است. این موسیقی از نظر محتوایی در کلیت خود الهام‌یافته از شریعت اسلامی و دیدگاه امامان و فقهای شیعه و از نظر فرم و مدال عموما ملهم از فرهنگ ایرانی است. این موسیقی به لحاظ موضوعی، در بخش‌های مختلف، مشتمل بر جنبه‌های عبادی، فقهی، شرح رویدادها و وقایع اسلامی، پرداختن به سیره انبیاء، اولیاء و به خصوص امامان شیعه و شرح احوال و حوادث زندگی آنان به ویژه در این بخش به طور عمده ناظر بر رویدادها و وقایع صحرای کربلا است. راویان و مجریان الحان و نغمات شیعی پیوسته با دخیل کردن ذوق و احساسات فردی خود با افزودن شاخ و برگ‌های بی‌شمار که بیشتر از طریق متن مرتبط با الحان و آوازها صورت می‌گیرد، هنری پدید آورده‌اند که از بسیاری جهات دارای شخصیت مستقلی است. آنان با ژرفابخشی هنرمندانه به موضوعات مذهبی موجد داستان‌ها، اسطوره‌ها و تراژدی‌هایی، منحصر به فرد و پرشمار گردیده‌اند.

این شیوه از دخالت و تاثیرگذاری بر مفاهیم و واقعیت رویدادها عموما بازتاب زیباشناختی مذهبی ایرانیان بوده و در اصل فرایند ذوق هنر ملی و ناشی از آرمان‌ها و حرمان‌های تاریخی آنان است. خلق صدها نوحه و مرثیه حزن‌انگیز، داستان‌ها و روایات حماسی و تراژیک با اشکال متنوع و گوش‌نواز موسیقایی و با استفاده گسترده از انواع متنوع الحان ملی و بومی نشانه آشکاری از وام‌گیری ملی است. این ملودی‌ها در بیشتر نمونه‌های موسیقی مذهبی، همچون موسیقی مربوط به شبیه‌خوانی (اعم از گوشه‎‌های ردیفی، پیش‌خوانی، پیش واقعه‌خوانی، واقعه‌خوانی، مصرع‌خوانی، رجز موافق و غیره)، الحان و آوازهای عبادی همچون سحرخوانی، مناجات، ادعیه و اوراد و آوازهای استغاثه‌آمیز، آوزاهای دینی مانند تلاوت قرآن کریم و اذان‌گویی (در چارچوب الحان ملی و بومی) و برخی آوازهای مراسمی- مناسبتی همچون روضه‌خوانی، پامنبری، مداحی، چاووشی، ذکر، مولودی و ده‌ها مورد دیگر، بروز یافته‌اند.

بررسی روند شکل‌گیری انواع موسیقی و الحان شیعی و چگونگی تاثیرپذیری از فرهنگ ملی و نیز کنکاش در منشا و خاستگاه آنها نیازمند بررسی‌های جامع و جداگانه‌ای است اما به طور خلاصه چند نکته مهم در رابطه با موسیقی مذهبی شیعیان ایران و به شرح زیر قابل یادآوری است:

۱) ساختار اصلی اکثریت قریب به اتفاق الحان و نغمات موسیقی مذهبی برگرفته از موسیقی ردیفی و در مقیاس بعدی، ماخوذ از موسیقی بومی نواحی ایران است.

۲) کلیت متن، اشعار و الحان موسیقی دینی - مذهبی شیعیان ایران به زبان فارسی است. با این حال، بخشی از متون در برخی نواحی غربی و شمال غربی کشور به زبان ترکی و در پاره‌ای از مناطق استان‌های جنوبی و به ویژه خوزستان به زبان عربی است.

۳) در برخی نواحی ایران مجریان بومی موسیقی مذهبی شیعه، علاوه بر استفاده از الحان و مقام‌های بومی، به خلق متن‌هایی به گویش‌های محلی اقدام نموده و به این ترتیب موجد انواع ادبیات بومی مذهبی نیز گردیدند.

طبقه‌بندی موسیقی مذهبی شیعه در ایران به دلیل تعدد مراسم و مناسبت‌ها، وضعیت متفاوت تقویمی، ماهیت متنوع معنایی و یا آیینی به سادگی میسر نیست، خاصه اینکه ساختار موسیقایی این گروه از الحان، چه از نظر فرم‌های متمایز منطقه‌ای یا ملی و چه از نظر تفاوت‌های فنی و متریک، دارای پیچیدگی‌های قابل تاملی است. اساسا موسیقی مذهبی از نظر رده‌بندی، به اعتبار کاربرد قدسی آن ماهیتا معطوف به مضمون و مفهوم متون مربوط به الحان و آوازهاست. به رغم این مساله، تنوع شکلی و ماهوی الحان فوق امکان رده‌بندی‌های گوناگونی را میسر می‌سازد. این رده‌بندی‌ها می‌تواند براساس ویژگی‌های متریک، مناسبت‌های تقویمی، موقعیت‌های کاربردی، تمایز مناسبت‌ها، تمایزهای مضمونی و یا حتی براساس موقعیت مجریان، از نظر جایگاه اجتماعی، سنی و جنسی دسته‌بندی و کدگذاری شود.

با این همه، موسیقی شیعیان ایران به یک اعتبار و به طور عمده به دو گروه الحان با متر آزاد و الحان با متر معین قابل دسته‌بندی است. آوازهای با متر آزاد بیشتر در مناسبت‌هایی همچون سحرخوانی‌ها، مناجات‌های صبحگاهی و شامگاهی، ادعیه و اوراد، ندبه‌ها و استغاثه‌ها و آوازهای بدرقه و مشایعت (چاوشی) و نیز انواع اذان‌ها و تلاوت قرآن کاربرد دارد. بخش دیگری از این گروه‌ آوازها مربوط به مراسم نمایشی- موزیکال تعزیه و یا شبیه‌خوانی است. آوازهای با متر آزاد عمدتا مأخوذ و مبتنی بر موسیقی ردیفی ایران بوده و از جایگاه ملی برخوردار هستند. در حقیقت، این گروه از نغمات یا عینا از یک یا چند گوشه موسیقی دستگاهی برداشته شده و یا با تغییرات مختصری در آنها اجرا می‌شوند.

گروه دیگری از الحان موسیقی شیعه از متر معین برخوردارند. این گروه خود به دو دسته آوازهای با متر فراخ و آوازهای با متر تند و پرشتاب تفکیک می‌شوند. آوازهای با متر فراخ بیشتر در نقل‌ها و منظومه‌های موسیقایی با ریخت‌شناسی داستانی و درون‌مایه‌های تلطیف‌شده حکمی، پندآموز و روایی شیعه متجلی می‌شوند. از نمونه‌ اینگونه آوازها می‌توان از منظومه‌های «کافر مسلمان» در فرهنگ استرآبادی(گلستان)، «ضامن آهو» در فرهنگ خراسانی، و «بند بربر» در فرهنگ کرمانجی و ترکی شمال خراسان یاد کرد. بیشترین استفاده از موسیقی سازی شیعیان ایران در این گروه از الحان صورت می‌پذیرد.

بخش دوم از گروه الحان با متر معین شامل آوازهایی است که غالبا از شتاب تند و البته ریتم‌های متنوع برخوردار بوده و تحت عناوینی همچون مرثیه، نوحه، جوشی، پیش‌خوانی، پیش‌واقعه‌خوانی، کله پشت‌بامی و دیگر عناوین منطقه‌ای و بومی در مراسم و مناسبت‌های مختلف و عموما با ماهیت سوگ‌آمیز در عزای امامان شیعه خوانده می‌شود. این بخش نیز عموما ملهم از موسیقی ردیفی ایران است، اگرچه برخی از نمونه‌ها در این دسته از ترانه‌های بومی اخذ شده است که به طور مثال می‌توان از واسونک‌های فارس در مرثیه‌خوانی‌های مناطق جنوبی ایران نام برد.

این دسته از الحان موسیقی شیعیان دارای خصوصیات ویژه‌ای است که آشکارا موجب تمایز آن با دیگر بخش‌های موسیقی مذهبی شیعه است. برجسته‌ترین ویژگی این گونه الحان استفاده آنها در مناسبت‌های عمومی و عزاداری‌های جمعی است. عزاداران شرکت‌کننده در مراسم، خود مجری بخشی از این گروه از الحان هستند. اکثر مرثیه‌ها از ترجیع‌بندها و «گوشواره‌»هایی برخوردارند که به صورت مبادله آوازی میان سرخوان و عزاداران رد و بدل می‌شود.

ریتم در این‌گونه الحان توسط ضربات سنج، طبل، دهل، سینه‌زدن، زنجیرزدن و یا با کوبیدن اشیائی همچون سنگ و کارب (نوعی چوب تراش خورده) به یکدیگر حفظ می‌شود. در این گروه از الحان، خوانندگان اعم از سرخوان و عزاداران، سرضرب‌ها و اکسان‌های لحن را با ریتم سنج و یا ضربات سینه‌زنی هماهنگ می‌سازند. به این ترتیب، استفاده از سازها و ادوات کوبی نیز غالباً در اجرای این گروه از آهنگ‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. گردش‌های ادواری و تقارن اکثر دوره‌های آوازی و تکرار و توالی جملات شعر و موسیقی ویژگی‌های ساختاری این گونه لحن‌ها است. این ویژگی‌ها تا حدودی منطبق با تصانیف موسیقی ردیفی ایران است.

طبقه‌بندی موسیقی شیعیان در ایران

براساس آنچه نصری‌اشرفی در مجموعه «موسیقی مذهبی شیعیان ایران» بیان کرده، آوازهای برگرفته از موسیقی ردیف با متر آزاد شامل ۱) آوازهای تعزیه، انواع مداحی‌ها، دعاها و ندبه‌ها و آوازهای مناسبتی مبتنی بر موسیقی ردیفی؛ مصرع‌خوانی‌ها، رجزخوانی‌ها (رجزهای موافق و رجزهای مخالف(اشتلم))، اذان‌های تعزیه، چاوشی‌خوانی، پامنبری هستند و ۲) سحرخوانی، ۳) مناجات‌خوانی، ۴) دعاهای ندبه و استغاثه، ۵) بخشی از دعای توسل، ۶) آوازهای روضه، ۷) چاوشی، ۸) اذان، ۹) تلاوت قرآن، ۱۰) دعاهای ماه مبارک رمضان، ۱۱) موسیقی زورخانه، ۱۲) صبح‌خوانی عاشورا، ۱۳) شطحیات، ۱۴) مداحی، ۱۵) مناقب‌خوانی، ۱۶) بازارخوانی، ۱۷) پامنبری (با متر آزاد) را در برمی‌گیرند.

همچنین آوازهای برگرفته از موسیقی ردیف با متر معین شامل ۱) نوحه، ۲) مرثیه (مرثیه‌های دسته‌روی (سینه‌زنی و زنجیرزنی) و مرثیه‌های تعزیه)، ۳) پیش‌خوانی، ۴) جوشی‌خوانی(شور حسینی، شورگیری)، ۵) آوازهای زورخانه‌ای (با متر مشخص)، ۶) مولودی‌خوانی زنانه (عشیرخوانی)، ۷) پامنبری (بامتر مشخص)، آوازهای موسیقی نواحی با متر آزاد شامل ۱) بیت، ۲) امیری، ۳) شرف‌شاهی، ۴) حاجیونی، ۵) محزونی (چوپان‌خوانی)، ۶) حقانی، ۷) بیت عزا، ۸) مناجات‌نامه، ۹) روحانی‌نامه، ۱۰) مولودی‌نامه، ۱۱) کرنانوازی، ۱۲) شهادت‌خوانی، ۱۳) چاوشی. آوازهای برگرفته از موسیقی نواحی (با متر معین) شامل ۱) یزله، ۲) کرب‌زنی، ۳) سنج و دمام، ۴) واسونک و آوازهای برگرفته از موسیقی نواحی با متر فراخ شامل ۱) کافر مسلمان، ۲) بند بربر، ۳) شهر عجایب، ۴) ضامن آهو، ۵) بابا روشن، ۶) لام الف الله، ۷) چاربند عاشق، ۸) صیاد و امام رضا هستند.

انتهای پیام/