ارزیابی آمریکایی‌ها از خسارت جنگ 12 روزه/ چشم انداز آینده برنامه هسته‌ای ایران

به گزارش روایت فردا موسسه مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی یا همان CSIS گزاری از خسارات جنگ 12 روزه منتشر کرده که می‌توان آن را از جمله مهم‌ترین برآوردهای پس از جنگ در ایران دانست. این موسسه آمریکایی که از مهم‌ترین مراکز تحلیل و مشاوره سیاست‌گذاری در جهان به شمار می‌رود، با تحلیل عکس‌های ماهواره‌ای آمریکا و اسرائیل از ایران، به بررسی وضعیت این سایت‌ها و آینده آنها و البته نوع تعامل با ایران پرداخته است.

این گزارش را سه نفر از اعضای ارشد این موسسه نوشتند و مشخصاً حاصل بررسی‌های امنیتی و علمی توأمان بوده است. نفر اول، جوزف راجرز، معاون مرکز و پژوهشگر پروژه مسائل هسته‌ای در برنامه امنیت بین‌الملل مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی است. دومین نفر، هدر ویلیامز، مدیر پروژه مسائل هسته‌ای و پژوهشگر ارشد بخش دفاع و امنیت در همین موسسه است که سابقه همکاری‌های مختلف در رابطه با پروژه هسته‌ای در جهان با آمریکا و بریتانیا دارد و آخرین نفر نیز جوزف اس. برمودز جونیور، تحلیلگر شناخته‌شده بین‌المللی در امور دفاعی و اطلاعاتی کره شمالی و توسعه موشکی در کشورهای در حال توسعه است؛ او پژوهشگر ارشد تحلیل تصویر در همین موسسه است.

گزارش مشخصاً آسیب به تأسیسات هسته‌ای ایران را تأیید می‌کند و تأسیسات اصفهان را مهم‌ترین ضربه آمریکا و اسرائیل در طول این جنگ ارزیابی می‌کند. به باور نویسندگان این گزارش، مهم‌ترین تأسیساتی که آینده پرونده هسته‌ای ایران را مشخص می‌کند، تأسیساتی است که در کوه کلنگ واقع شده و آمریکایی‌ها به آن آسیب نزدند. این گزارش تصریح می‌کند که ایران توان بازسازی برنامه هسته‌ای خود را دارد، ولی احتمالاً به دلایل سیاسی در کوتاه‌مدت دست به این کار نخواهد زد و پیشنهاد می‌کند که با ارتباط مجدد با آژانس و پیشنهاد مذاکره، ایران تعلیق ۵ ساله غنی‌سازی را برای رسیدن به توافق بپذیرد.

ایران جسورتر شده است

بلافاصله پس از حملات ایالات متحده به تأسیسات هسته‌ای ایران در ۲۲ ژوئن موسوم به عملیات پتک نیمه‌شب، میان سیاست‌گذاران و کارشناسان نه فقط درباره میزان خسارت فیزیکی این حملات، بلکه درباره تأثیر آنها بر بلندمدت‌ترین اهداف هسته‌ای ایران، بحثی داغ درگرفت.

از یک سو، دیوید پترائوس، رئیس پیشین سازمان سیا معتقد بود که این حملات خسارت قابل توجهی وارد کرده‌اند و هشدار داد که نباید ارزیابی منتشر شده آژانس اطلاعات دفاعی ایالات متحده را بیش از حد جدی گرفت؛ منظور گزارشی است که اثرگذاری حملات را «محدود» توصیف کرده و با اطمینان پایین از میزان خسارت نوشته شده بود. در مقابل، برخی روزنامه‌نگاران و تحلیلگران ادعا کردند که این حملات نتیجه‌ای معکوس داشته‌اند و ایران را جسورتر و سرسخت‌تر کرده است. تصاویر ماهواره‌ای اخیر تصویر واقع‌بینانه‌تری از میزان آسیب وارده از سوی ایالات متحده و اسرائیل ارائه می‌دهند. این تصاویر همچنین نشان‌دهنده تلاش‌های اولیه ایران برای بازسازی برنامه هسته‌ای‌اش هستند و می‌توانند مسیرهای احتمالی برای توسعه یک برنامه پنهانی ساخت سلاح هسته‌ای را از جمله احتمال تأسیس سایت سومی برای فرآوری با غنای بالای ذخایر کنونی اورانیوم ایران از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم روشن کنند.

ارزیابی ما این است که حملات آمریکا و اسرائیل خسارات جدی‌ای به برنامه هسته‌ای ایران وارد کرده‌اند؛ هم زیرساخت‌های کلیدی و هم سرمایه انسانی مورد هدف قرار گرفته‌اند. کارزار گسترده اسرائیل نیز رهبران نظامی، موشک‌ها و صنایع دفاعی ایران را هدف قرار داده است. دقت این عملیات‌ها نشان‌دهنده نفوذ عمیق اطلاعاتی، به‌ویژه توسط موساد، در دل برنامه هسته‌ای ایران است. با این حال، این حملات نتوانسته‌اند برنامه هسته‌ای ایران را به طور کامل از بین ببرند؛ برخی زیرساخت‌ها همچنان باقی مانده‌اند و وضعیت ذخیره اورانیوم با خلوص بالای ایران هنوز مشخص نیست. اما اینکه آیا ایران برنامه هسته‌ای خود را بازسازی خواهد کرد یا نه، در نهایت تصمیمی سیاسی است که به سه عامل بستگی دارد: تصمیم‌گیری در تهران، مسیر دیپلماسی با ایالات متحده و نقش اسرائیل.

تحلیلی از سایت‌های هسته‌ای ایران پس از حملات

چند ساعت پیش از نخستین حملات اسرائیل در ۱۲ ژوئن، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، نهاد ناظر جهانی بر فعالیت‌های هسته‌ای، اعلام کرد که ایران تعهداتش در زمینه عدم اشاعه هسته‌ای را نقض کرده است. عملیات «شیر خیزان» اسرائیل، تأسیسات هسته‌ای ایران و نیز دانشمندان و کارشناسان علمی را هدف قرار داد.

اسرائیل موفق شد آسیب قابل توجهی به برنامه هسته‌ای ایران وارد کند، اما از نظر تسلیحاتی توان نفوذ به سایت‌های عمیقاً مدفون زیرزمینی مانند فردو را نداشت. به همین منظور، ایالات متحده در ۲۲ ژوئن سه سایت هسته‌ای ایران را هدف قرار داد؛ از جمله دو تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم در فردو و نطنز و یک مرکز فرآوری اورانیوم در اصفهان. تصاویر ماهواره‌ای گستردگی خسارات در هر سه محل را به وضوح نشان می‌دهند.

تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم فردو در عمق زمین و در دل یک کوه بزرگ ساخته شده است. ایالات متحده این سایت را با ۱۲ بمب سنگرشکن عظیم هدف قرار داد که در نتیجه شش گودال بزرگ برجای مانده است. تصاویر ماهواره‌ای پس از حمله نشان می‌دهند که ایالات متحده در هر نقطه هدف دو بار ضربه زده و یعنی به اصطلاح هر محل اصابت را دوبار کوبیده است. بر اساس تصاویر ماهواره‌ای پیشین از روند ساخت فردو، به نظر می‌رسد حملات ایالات متحده عمدتاً ورودی‌های تهویه هوا را هدف گرفته‌اند که به درون تأسیسات زیرزمینی منتهی می‌شده‌اند.

سایت در حال ساخت است

سایت در حال ساخت است و احتمالاً برای جلوگیری از ریزش بیشتر گودال‌های ناشی از حملات آمریکا در حال پر شدن هستند. این تحرکات نشان‌دهنده تلاشی برای پایدارسازی محل است، اما نشانه‌ای از یک اقدام سریع برای از سرگیری غنی‌سازی دیده نمی‌شود. تأسیسات غنی‌سازی زیرزمینی نطنز نیز در ۲۲ ژوئن با دو بمب سنگرشکن آمریکایی هدف قرار گرفت. پیش از آن، حملات اسرائیل تجهیزات بالای زمین این سایت از جمله ترانسفورماتورهای برق، ژنراتورها و ساختمان‌های پشتیبانی را هدف گرفته بود.

تمرکز حملات روی تعداد محدودی از ساختمان‌ها نشان می‌دهد که اسرائیل اطلاعات دقیقی درباره زیرساخت‌های حیاتی این سایت در اختیار داشته است. با این حال، در دو کیلومتری جنوب نطنز، فعالیت‌هایی در یک تأسیسات زیرزمینی به نام کوه کلنگ همچنان ادامه دارد. این محل که در جریان حملات مورد آسیب قرار نگرفت، در حال حاضر شاهد عملیات عمرانی قابل توجهی است. در دو سوی شرقی و غربی این تأسیسات دو توده بزرگ پسماند دیده می‌شود. گزارش شده که رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، درباره فعالیت‌های این محل از ایران سؤال کرده اما پاسخی دریافت نکرده است.

با این حال، گمانه‌زنی‌های گسترده‌ای وجود دارد مبنی بر اینکه کوه کلنگ ممکن است محل نگهداری قطعات و مونتاژ سانتریفیوژها باشد یا حتی ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد که هنوز سرنوشتش روشن نیست، در آنجا ذخیره شده باشد. هر چند شواهد آشکار نمی‌توانند به طور قطعی مشخص کنند که دقیقاً چه چیزی در کوه کلنگ در جریان است، اما تصاویر ماهواره‌ای به روشنی نشان می‌دهند که ایران به ساخت‌وساز در این تأسیسات زیرزمینی در نزدیکی سایت غنی‌سازی نطنز ادامه داده است.

نقش تاسیسات اصفهان در بازسازی

مرکز فناوری هسته‌ای اصفهان شامل چندین ساختمان برای فرآیند تبدیل اورانیوم است. برای غنی‌سازی اورانیوم در سانتریفیوژها، ابتدا باید ماده‌ای به نام کیک زرد به گاز هگزافلوراید اورانیوم تبدیل شود. چندین ساختمان در مرکز هسته‌ای اصفهان درگیر این فرآیند تبدیل کیک زرد به گاز هگزافلوراید اورانیوم بوده‌اند. همچنین این تأسیسات برای بازتبدیل هگزافلوراید به فلز اورانیوم نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند که این همان فلزی است که می‌تواند در ساخت بمب هسته‌ای کاربرد داشته باشد.

در جریان حملات ماه ژوئن، ایالات متحده و اسرائیل بیش از ۲۰ ساختمان در مرکز فناوری هسته‌ای اصفهان را هدف قرار دادند. تصاویر ماهواره‌ای مربوط به ۲۲ ژوئیه نشان‌دهنده فعالیتی محدود در این مجتمع پس از حملات است. خسارت‌ها در این محل گسترده بوده و ایران تنها اقداماتی اولیه برای بازگشایی جاده‌ها و پایدارسازی برخی سازه‌ها انجام داده است.

در شمال شرق این مرکز، یک تأسیسات زیرزمینی قرار دارد. به نظر نمی‌رسد این تأسیسات در حملات آمریکا یا اسرائیل در ماه ژوئن هدف قرار گرفته باشد. با این حال، یکی از ورودی‌های آن احتمالاً به عنوان اقدامی دفاعی پیش از حملات آمریکا توسط ایران مسدود شده است. در ۱۹ ژوئن، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، رافائل گروسی، اعلام کرد که ایران در حال ساخت یک سایت سوم غنی‌سازی اورانیوم است در جایی در نزدیکی اصفهان. این تأسیسات زیرزمینی در شمال شرق اصفهان ممکن است همان سایت سوم مورد اشاره باشد.

تحلیل تصاویر ماهواره‌ای از هر سه محل نشان می‌دهد که آنها دچار آسیب‌های گسترده شده‌اند و ایران تلاش قابل توجهی برای بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده از حملات ۲۲ ژوئن انجام نداده است. در صورتی که ایران تصمیم به بازسازی ظرفیت‌های غنی‌سازی یا فرآوری اورانیوم بگیرد، احتمالاً این فعالیت‌ها به تأسیسات زیرزمینی موجود یا سایت‌های جدید منتقل خواهند شد.

تلاش برای تضعیف پایگاه علمی برنامه هسته‌ای ایران

فراتر از تخریب فیزیکی مراکز فناوری هسته‌ای، حملات اسرائیل در ماه ژوئن آسیب جدی به پایگاه علمی و منابع انسانی برنامه هسته‌ای ایران وارد کرده است. سفیر اسرائیل گفت که در جریان این حملات دست‌کم ۱۴ دانشمند ارشد هسته‌ای کشته شدند؛ از جمله ۹ نفر که در نخستین موج حملات اسرائیل در ۱۳ ژوئن هدف قرار گرفته بودند. به گفته او، این دانشمندان در حوزه‌های شیمی، مهندسی و فیزیک هسته‌ای تخصص داشتند و در پروژه‌هایی با کاربرد دوگانه غیرنظامی-نظامی فعالیت می‌کردند که قابلیت تسلیحاتی شدن دارند.

از دست رفتن این دسته از نیروهای علمی می‌تواند تأثیر عمیقی بر برنامه‌های مربوط به سلاح‌های کشتار جمعی بگذارد. دانش ضمنی، به معنای تجربه‌ها و مهارت‌هایی که مکتوب نیستند اما برای انجام کارهای پیچیده مانند راه‌اندازی سانتریفیوژ، تبدیل گاز هگزافلوراید، یکپارچه‌سازی سیستم‌ها یا حتی ساخت سلاح هسته‌ای ضروری‌اند، بسیار سخت جایگزین می‌شود. آموزش و کسب تجربه لازم برای ساخت و بهره‌برداری از ماشین‌آلات پیچیده مانند سانتریفیوژهای غنی‌سازی سال‌ها زمان می‌برد. همچنین تبدیل کیک زرد به ترکیب شیمیایی خطرناک گاز هگزافلوراید نیز نیازمند درک عمیق و عملیاتی است که از روی دفترچه راهنما یا نقشه‌ها به تنهایی نمی‌توان به آن رسید. هدف قرار دادن رهبران کلیدی و دانشمندان متخصص برای تخریب پایگاه علمی برنامه هسته‌ای می‌تواند به اندازه تخریب تأسیسات و تجهیزات، بلکه حتی بیشتر، برنامه‌های ایران را هم در زمینه ساخت سلاح و هم در مسیر تولید به تعویق بیندازد.

توان ایران برای بازسازی برنامه هسته‌ای

تحلیل تصاویر ماهواره‌ای به سه نتیجه کلیدی درباره اثر حملات و ظرفیت ایران برای بازسازی برنامه هسته‌ای‌اش اشاره دارد. اول آن که پیش از هر چیز، این حملات خسارات جدی‌ای به ویژه در سایت‌های فردو، نطنز و اصفهان وارد و عملاً فعالیت‌های این مراکز را متوقف کرده‌اند. ایران در حال حاضر در تأسیسات فردو و اصفهان مشغول تثبیت و پایدارسازی سازه‌هاست، اما هیچ نشانه‌ای از بازگشت فعالیت‌های غنی‌سازی در این سایت‌های اصلی دیده نمی‌شود.

دوم این که این حملات برنامه هسته‌ای ایران را به طور کامل نابود نکرده‌اند. برای مثال، فعالیت‌ها در کوه کلنگ ادامه دارد و تأسیسات زیرزمینی نزدیک اصفهان نیز که احتمالاً سایت سوم غنی‌سازی ایران باشد، دست‌نخورده باقی مانده‌اند. و در نهایت این که برخی ابهام‌های مهم درباره وضعیت برنامه هسته‌ای ایران همچنان باقی است. در ۲۴ ژوئن، معاون رئیس جمهور آمریکا، جی. دی. ونس، اظهار داشت که ایران احتمالاً هنوز مالک ذخایر ۴۰۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای ۶۰ درصد خود است. محل نگهداری این ذخیره نامشخص است - ممکن است در تأسیسات زیرزمینی مانند سایت شمال شرق اصفهان یا کوه کلنگ نزدیک نطنز ذخیره شده باشد.

همچنین این احتمال وجود دارد که ذخایر میان چند مکان مختلف پخش شده باشند. صرف نظر از محل نگهداری، این ذخایر موجود تهدیدی جدی در زمینه اشاعه هسته‌ای محسوب می‌شوند.

یک ابهام دیگر، مکان دقیق و وضعیت عملیاتی سایت سوم غنی‌سازی است. گزارش‌ها حاکی از آن اند که این سایت در آستانه آغاز به کار بوده، اما وضعیت کنونی‌اش مشخص نیست. اگر ایران بتواند ظرفیت سانتریفیوژ را دوباره راه‌اندازی کند، این ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم در صورت رسیدن به ۹۰ درصد غنا می‌تواند برای تولید ۹ تا ۱۰ سلاح هسته‌ای کافی باشد. نگران‌کننده‌تر اینکه از نظر فنی، ایران حتی می‌تواند با همین اورانیوم ۶۰ درصدی، بدون نیاز به غنی‌سازی بیشتر، یک یا چند بمب هسته‌ای بسازد.

البته چنین دستگاه‌هایی بیش از حد بزرگ خواهند بود و امکان نصب روی موشک نخواهند داشت، ضمن اینکه از نظر طراحی کارآمد یا بازدارنده نخواهند بود. برای رسیدن به این هدف، ایران احتمالاً نیاز به بازسازی برخی از توانمندی‌های فرآوری اورانیوم دارد، به ویژه برای بازتبدیل هگزافلوراید اورانیوم گازی به فلز اورانیوم، که این همان توانایی‌ای است که به احتمال زیاد در حملات به اصفهان نابود شده است. هر چند این مسیر از نظر علمی ممکن است، اما بعید به نظر می‌رسد ایران بدون غنی‌سازی بیشتر با ذخیره ۶۰ درصدی خود بمب بسازد. چنین سلاحی حجیم، ناکارآمد و از نظر نظامی فاقد اثرگذاری لازم خواهد بود.

چشم انداز آینده برنامه هسته‌ای ایران

آینده برنامه هسته‌ای ایران احتمالاً به این وابسته است که چقدر سریع بتواند فرایند غنی‌سازی در سایت سوم را از سر بگیرد. هنوز روشن نیست که ایران چه مقدار سانتریفیوژ و تجهیزات مرتبط در اختیار دارد و این اقلام کجا نگهداری می‌شوند.

اگر ایران بتواند این ذخایر را به سرعت بسیج کند، ممکن است به صورت مخفیانه ذخایر موجود اورانیوم خود را به بمب تبدیل کند. اما ساخت و مونتاژ سانتریفیوژ و پس از آن تبدیل آن به سلاح هسته‌ای فرایندی بسیار پیچیده است که به تیمی از دانشمندان و مهندسان مجرب نیاز دارد. این تیم متشکل از نیروهایی است که اکنون با توجه به حملات اخیر به طرز فزاینده‌ای در کمبود قرار دارند. اینکه ایران برنامه هسته‌ای خود را بازسازی کند یا نه به سه عامل کلیدی بستگی دارد.

نخست و مهم‌ترین عامل، روند تصمیم‌گیری در تهران است. نشانه‌هایی از واکنش‌های تندروانه دیده می‌شود: سرکوب اعتراضات داخلی، امتناع از بازگشت به بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و حتی شایعاتی درباره خروج ایران از معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای از جمله این نشانه‌ها است. اما ایران اکنون در موقعیت قدرت قرار ندارد. تهران با خشکسالی شدید و خطر ناآرامی‌های مردمی روبه‌روست و «جنگ دوازده روزه» نیز ممکن است ثبات بلندمدت صادرات نفت ایران را به خطر انداخته باشد.

بنابراین اکنون احتمالاً زمان مناسبی برای سرمایه‌گذاری مالی و سیاسی گسترده در برنامه‌ای نیست که می‌تواند ایران را به یک بازیگر طردشده جهانی تبدیل کند. عامل دوم، احتمال بازگشت ایران به میز مذاکره است؛ آیا این حملات نظامی ایران را به سمت توافق هسته‌ای جدید سوق خواهند داد؟ فضای دیپلماتیک کنونی به شدت آسیب دیده و تقریباً از هم پاشیده است؛ هیچ حضور فعالی از سوی آژانس در ایران وجود ندارد و بی‌اعتمادی عمیقی بر روابط حاکم است. گرچه حمله ایالات متحده شاید در آن لحظه تنها گزینه برای جلوگیری از یک بحران فوری بود، اما موفقیت بلندمدت این رویکرد کاملاً وابسته به سرنوشت تعامل دیپلماتیک مجدد خواهد بود. مسیر پیش رو نیازمند تمرکز دوباره بر شفافیت و نظارت بین‌المللی است تا تهدیدهای باقی‌مانده مدیریت شده و از بازسازی مخفیانه برنامه هسته‌ای جلوگیری شود.

در مذاکرات پیشین، نقطه اختلاف اصلی بین دولت ترامپ و ایران این بود که آیا ایران می‌تواند به غنی‌سازی ادامه دهد یا نه. طبق مفاد معاهده NPT، ایران حق دارد برای اهداف غیرنظامی غنی‌سازی انجام دهد، به شرط آنکه این فعالیت‌ها به سمت برنامه تسلیحاتی منحرف نشود. با وجود خسارات وارده، بعید است هیچ یک از طرفین از موضع خود عقب‌نشینی کنند و اگر تهران بتواند روایتی قابل قبول ارائه دهد، ممکن است جامعه بین‌المللی از حق غنی‌سازی ایران حمایت کند.

عامل سوم، اقدامات اسرائیل خواهد بود. چه بازرسی‌های آژانس ادامه یابد و چه نه، و چه ایران در معاهده NPT باقی بماند یا نه، تهران ممکن است تصمیم به بازسازی سایت‌های خود در فردو، نطنز و اصفهان بگیرد. با این حال، اسرائیل بارها نشان داده که برای جلوگیری از پیشرفت در برنامه هسته‌ای ایران حاضر به استفاده از زور نظامی است. یکی از درس‌های این حملات اخیر ممکن است این باشد که اقدام نظامی برای مقابله با اشاعه تسلیحات هسته‌ای موفق‌تر از تلاش‌های دیپلماتیک و سیاسی عمل کرده است. حملات اسرائیل و آمریکا را می‌توان محکومیتی ضمنی علیه ناکارآمدی NPT در محدودسازی جاه‌طلبی‌های هسته‌ای ایران طی دهه‌های گذشته تلقی کرد.

زمان را غنیمت بشمارید

تحلیل تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که ایران احتمالاً هنوز ظرفیتی محدود برای بازسازی برنامه هسته‌ای خود دارد، اگرچه این برنامه دیگر به وسعت گذشته نخواهد بود مگر آن که کمک خارجی دریافت کند، مثلاً از سوی روسیه، چین، کره شمالی یا شریک دیگری. این شرایط، فرصتی مهم برای ایالات متحده و جامعه بین‌المللی فراهم می‌کند تا ایران را به سمت یک راه حل دیپلماتیک سوق دهند.

در گام نخست، ایران باید متعهد شود که در معاهده NPT باقی بماند و بازرسی‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را از سر بگیرد. برای حل اختلاف بر سر غنی‌سازی، یکی از گزینه‌ها رویکرد تدریجی است: ایران به مدت پنج سال از حق غنی‌سازی صرف‌نظر کند و اگر پس از آن به طور کامل به تعهدات خود در برابر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و معاهده NPT پایبند بوده باشد، بتواند فقط برای اهداف غیرنظامی و در سطح ۳ درصد فعالیت غنی‌سازی را از سر بگیرد.

دستیابی به چنین توافقی نه تنها نیازمند تعهد از سوی ایران، ایالات متحده و آژانس خواهد بود، بلکه نیازمند همراهی سایر اعضای برجام یعنی چین، فرانسه، آلمان، روسیه و بریتانیا و تعهد جمعی به اجرای مفاد معاهده NPT است تا هم ایران پاسخگو باشد و هم ارزش این چارچوب بین‌المللی در شرایط امنیتی رو به وخامت حفظ شود.

انتهای پیام/